Public Statement: Opposition to the Merger of the National Human Rights Commission and the Office of the Ombudsman Thailand

Public Statement:
Opposition to the Merger of the National Human Rights Commission
and the Office of the Ombudsman Thailand

For immediate release on 29 January 2015

The Constitution Drafting Committee (CDC) is reviewing Sections in Chapter II including Part 5 (Monitoring the Exercise of the Power of State) regarding the Constitutional Organs including Section 4 (The National Human Rights Commission) and Section 5 (The Office of the Ombudsman Thailand) and it has been proposed on 28 January 2015 for the two constitutional organs to merge. The meeting was inclined to believe that this proposal should be put on hold pending more studies of the pros and cons regarding the merger of the two agencies and the information shall be reviewed in the next meetings of the CDC. It was proposed that a taskforce be set up to follow up on the possible combination of the two agencies.

The Union for Civil Liberties (UCL), the Human Rights Lawyers Association (HRLA), and other undersigned organizations oppose the merger of the National Human Rights Commission and the Office of the Ombudsman Thailand based on the following reasons. In addition, to that, we also would like to present to the CDC a set of recommendations to strengthen and empower the roles and functioning of both institutions.

1. The background and rationale for the establishment of the National Human Rights Commission and the Office of the Ombudsman Thailand at the international level

The National Human Rights Commission (NHRC) is a national institution tasked with promoting and protecting human rights in accordance with the Paris Principles (please see the United Nations, A/RES/48/134) stemming from the result of the International Workshop on National Institutions for the Promotion and Protection of Human Rights in 1991. It was endorsed by the UN Resolution no. 48/134 on 20 December 1993. Its objectives among others are to protect and promote human rights according to the Universal Declaration for Human Rights (UDHR). At present, there are over 106 such national institutions for the protection and promotion of human rights in the world.

The Office of the Ombudsman Thailand was originated in Sweden. Founded in 1809, the Ombudsman was supposed to act on behalf of the King to receive and address complaints from people who had been subjected to injustices committed against them by the officials. Even when transformed into a democracy, the idea of Ombudsman still lingered on in Sweden, though the power has then been transferred to the Parliament as a result of which it was then called “Parliamentary Ombudsman” which functioned in behalf of the Legislative to address problems of the people as a result of unfair treatment they had received from state officials. It is thus another role of an agency to keep the power of state in checks and whose mandate is directly linked with the representatives of the people [1]

In view of the background of the two agencies at the international level, it seems clear that both have been established and tasked with different missions. While, the National Human Rights Commission intends to address human rights violation, the Ombudsman shall endeavor to help keep in checks the exercise of ruling power to prevent any arbitrary exercise of power.

2. Mandates of the National Human Rights Commission and the Office of the Ombudsman Thailand

In Thailand, the National Human Rights Commission and the Office of the Ombudsman Thailand have been established by the virtue of the 1997 and 2007 Constitutions of the Kingdom of Thailand. While NHRC’s mandates are essentially to monitor and report an act or an omission to act which has resulted in the violation of human rights as provided for by the statutory laws, the Constitution or international obligations related to human rights enshrined in the treaties to which Thailand is a state party and to recommend measures to provide remedies appropriate to the individuals or the agencies who have acted or omitted to commit the act and to propose human rights policies or laws as well as to promote human rights studies.

The Ombudsman’s mandates are essentially to review and inquire any complaints concerning an unlawful act or the misuse of power or a dereliction of duties committed by a state official, a government employee/worker, a state agency or a state enterprise or a local administration organization which has unfairly caused grievances to the complainants or public. The Ombudsman is also supposed to monitor any omission of duties and malfeasance of a constitutional organ and judiciary organ, except for the exercise of judiciary powers by the Courts of Justice.

In light of the mandates, though the two agencies are independent regular organizations and are mandated with power to receive complaints, but their essential inquiry duties and purposes are different. While the NHRC purports to monitor and protect the violation of human rights provided for by statutory laws, the Constitution or international obligations regardless if the human rights violation has committed by any individual, the Ombudsman’s essential duty is to monitor compliance with the law as to the exercise of power by state officials, regardless of the act constitutes a violation of human rights or not.

Nevertheless, certain complaints can be similarly lodged to both agencies including the violation of human rights committed by state officials. Still, the inquiry procedures of the two agencies are markedly different; while apart from having to review legal compliance of the act, the NHRC has to establish if the act constitutes a violation of human rights or not, and if so, how. As a result, it will help to develop policy proposals and laws to enable the act in compliance with the legal obligations and to ensure that people are accorded with rights protection beyond the consideration merely based on the legal provisions.

The Union for Civil Liberties (UCL), the Human Rights Lawyers Association (HRLA), and other undersigned organizations deem the Constitution Drafting Committee’s claims that the merger of the two agencies is feasible since their mandates are similar reflects a misunderstanding of the spirit and functions/missions of both agencies. We propose that the CDC ensures that the National Human Rights Commission and the Office of the Ombudsman Thailand continues to exsit and function as two independent and separate entities in accordance to the 1997 and 2007 Constitutions of the Kingdom of Thailand. This shall guarantees effective protection of people’s rights and liberties based on human rights standards through the mandate of the National Human Rights Commission while the Ombudsman could continue to scrutinize, develop, and strengthen the exercise of the state power mechanisms so as to be fair and to comply with Good Governance principles..

With faith in the people’s rights and liberties

1. Union for Civil Liberties (UCL)
2. Human Rights Lawyers Association (HRLA)
3. Prorights Foundation
4. Cross Cultural Foundation (CrCF)
5. Human Rights and Development Foundation (HRDF)
6. EnLAWTHAI Foundation
7. Justice for Peace Foundation (JPF)
8. People Empowerment Foundaiton (PEF)
9. NGO Coordinating Committee (NGO-Cord)
10. Foundation for Labour and Employment Promotion (Homenet)
11. Campaign Committee for Human Rights (CCHR)
12. Peace and Human Rights Resource Center
13. Thailand Taskforce for ASEAN Human Rights Mechanisms
14. Thai Labour Museum
15. Network of E-san Women
16. Human Rights Law and Peace Study Center
17. Center for the Protection of Children’s Rights Foundation (CPCR)
18. Chumchonthai Foundation
19. Eco-Culture and Community Revival and Study Center of Petchabun Mountain
20. E-san Land Reform Network
21. Resource Network of the Lower North
22. Northern Peasant Federation (NPF)
23. Four Region Slum Network
24. E-san Human Rights and Peace Information Center
25. Eco-Culture Study Group
26. Nakhon Ratchasima Empowerment Center
27. E-san Community Institute
28. Community Forest Project
29. Tham Moon Project
30. We Move to Reform
31. WePeace
32. Saiburi River Basin Association
33. Community Rights Promotion Association
34. Social Agenda Taskforce
35. Network of Alternative Agriculture
36. Thai Labour Solidarity Committee
37. Thai Delegation to the ASEAN Intergovernmental Commission on Human Rights
38. Assembly for the Protection of the Environment and Natural Resources
39. Network of indigenous Peoples in Thailand (NIPT)
40. Council of Indigenous Peoples in Thailand
41. Inter Mountain Peoples Education and Culture in Thailand Association (IMPECT)
42. Thai Volunteers Service Foundation
43. Association to Empowerment the Potential of Women with Disabilities (AEPWWDs)
44. Khao Khuha Community Rights Protection Network, Rattaphum District, Songkhla Province
45. Mr. Somchai Hom-laor
46. Ms. Sunee Chairos
47. Dr. Sriprapa Petcharamesree
48. Mr. Chamnan Chanruang
49. Ms. Dararai Raksasiripong
50. Mr. Sanpasit Kumprapan

Advertisements

เเม่สามเเลบ…พื้นที่ที่ถูกลืม (3) โครงการเข้าถึงความยุติธรรมและการคุ้มครองทางกฎหมาย มูลนิธิผสานวัฒนธรรมร่วมกับศูนย์พิทักษ์ชุมชนท้องถิ่น

เเม่สามเเลบ…พื้นที่ที่ถูกลืม (3)

031314

ป่าชุมชนเเละป่าใช้สอยสำหรับชาวบ้าน

“เเม่สามเเลบมีป่าชุมชนที่ใช้สอยได้ไม่มาก อีกอย่างเป็นของอุทยานทั้งหมด คนจึงไม่กล้าเข้าไปปลูก กลัวโดนจับ เพราะไม่มีบัตรเลยไม่อยากสร้างปัญหาเเละกลัวโดนถอนสัญชาติ ข้าวสารหรือพริกต่างๆก็ซื้อกิน เป็นอย่างนี้มาตั้งเเต่รุ่นพ่อเเม่ ส่วนคนที่เข้าไปทำไร่ทำสวนจะเป็นคนที่อยู่บนดอยสูงๆ เพราะถ้าเขาไม่ทำ เขาก็จะไม่มีอะไรกิน หรือคนที่เป็นเจ้าของดั้งเดิมเลย”

ถึงเเม้อุทยานเเห่งชาติสาละวินจะเป็นเขตป่าสงวน ที่ตามกฎหมายห้ามให้ทุกคนเข้าไปยุ่งเกี่ยว เเต่บางพื้นที่ต้องมีการเเบ่งเขตเป็นป่าชุมชน เพื่อการใช้สอยของคนในพื้นที่ซึ่งถือเป็นกลุ่มคนดั้งเดิมที่เริ่มสร้างพื้นที่ให้สมบูรณ์เเละก่อเกิดประเพณีวัฒนธรรมที่สวยงามตามมา จึงขอน้อมนับพระราชดำริของพ่อหลวงของเเผ่นดินที่ได้กล่าวไว้อย่างชัดเจน เพื่อให้ผู้ที่เกี่ยวข้องได้นับไปใช้ในงานของตน เพื่อไม่ให้ริดลอนสิทธิของผู้อื่น  “…ในป่าสงวนซึ่งทางราชการได้ขีดเส้นไว้ว่าเป็นป่าสงวนหรือป่าจำเเนก เเต่เมื่อเราขีดเส้นไว้ประชาชนก็อยู่ในนั้นเเล้ว เขาจะเอากฎหมายป่าสงวนไปบังคับคนที่ยังอยู่ในป่าที่พึ่งสงวนทีหลังโดยขีดเส้นบนเเผ่นกระดาษก้ดูชอบกลอยู่ เเต่มีปัญหาเกิดขึ้นคือเมื่อขีดเส้นเเล้ว ประชาชนที่อยุ่ในนั้นก็กลายเป็นฝ่าฝืนกฎหมายไป ถ้าดูในทางกฎหมาย เขาก็ฝ่าฝืน เพราะตราเป็นกฎหมายอันชอบธรรม เเต่ถ้าดูตามธรรมชาติ ใครเป็นผู้ทำผิดกฎหมาย ก็ผู้ที่ขีดเส้นนั้นเอง เพราะว่าบุคคลผู้อยู่ในป่านั้นเขาอยู่ก่อน เขามีสิทธิ์ในความเป็นมนุษย์ หมายความว่าทางราชการบุกรุกบุคคลไม่ใช่บุคคลบุกรุกบ้านเมือง”

บางตอนจากพระราชดำรัสพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชทานเเก่คณะกรรมการจัดงานวันรพี เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2516“… ที่พูดถึงเรื่องนี้ก็เพราะนึกถึงปัญหาเรื่องกรรมสิทธิ์ที่ดินว่า กฎเกณฑ์ใดจะทำให้ผู้ใดจะมีกรรมสิทธิ์เเล้วก็ไม่เบียดเบียนกัน เเล้วกฎหมายจะเข้าไปตัดสินอย่างไรว่าใครมีสิทธิ์ก็ตามหลักนั้นว่า ผู้ที่มีใบสำคัญจึงจะเป็นเจ้าของที่ดินได้ เเต่ตามความจริงเดี๋ยวนี้คนที่ทำงานในที่ดินเป็นเวลาสิบๆปีได้ทำให้ที่ดินนั้นเป็นประโยชน์ขึ้นมาโดยไม่เบียดเบียนคนอื่น เป็นคนไม่มีกรรมสิทธิ์ ถ้าไม่มีใบอะไรอย่างหนึ่งที่เเสดงกรรมสิทธิ์ ส่วนผู้ที่ไปอำเภอเเล้วไปขอใบสำคัญในเรื่องที่ดินเเล้วนายอำเภอบอกว่าที่ดินว่างเปล่า จองได้ เป็นผู้ได้กรรมสิทธิ์ หรือถ้ายังจองไม่ได้เพราะว่าเป็นป่าสงวน เมื่อป่าสงวนยกเลิกไปผู้นั้นมีสิทธิ์ก่อน ไม่ได้นึกถึงคนที่อยู่ข้างในเพราะไม่เคยเห็น อย่างนี้ใครจะเป็นคนที่คุ้มครองประชาชนที่ทำงานที่เชื่อได้ว่าเป็นคนที่มีความสุจริตที่ไปบุกเบิกที่โดยไม่ทราบว่าเป็นป่าสงวน หรือไปบุกเบิกก่อนที่ป่านั้นถูกสงวนไว้ตามกฎหมาย…”จากประมวลพระราชดำรัสพระบรมราโชวาท 2530:36

เเละในรัฐธรรมนูญเเห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2550  ในส่วนที่ 2 ได้พูดถึงความเสมอภาค ในส่วนที่ 12 สิทธิชุมชน มาตรา 66 ว่าด้วยบุคคลที่อยู่รวมกันเป็นชุมชน ชุมชนท้องถิ่นหรือชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิม ย่อมมีสิทธิอนุรักษ์หรือฟื้นฟูจารีตประเพณี ภูมิปัญญาท้องถิ่น ศิลปวัฒนธรรมอันดีของท้องถิ่นเเละของชาติ เเละมีส่วนร่วมในการจัดการ การบำรุงรักษา เเละการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งเเวดล้อม รวมทั้งความหลากหลายทางชีวภาพอย่างสมดุลเเละยั่งยืน  แม้ว่าปัจจุบันรัฐธรรมนูญฉบับนี้จะถูกยกเลิกไม่มีผลบังคับใช้แล้วก็ตามหลังการปฏิวัตเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2557

ด้านนายเลาฟั้ง ทนายความอิสระ เล่าว่าตามหลักการจัดตั้งอุทยานทุกที่นั้น ต้องถามความคิดเห็นของชาวบ้าน เเละตลอดกระบวนการขอประกาศพื้นที่อุทยานนั้นต้องไม่มีการคัดค้านของชาวบ้าน ถ้าชาวบ้านท้วงติงขึ้นมาว่าที่ดินนั้นเป็นของตนมาก่อนอย่างถูกต้อง   ก็จะประกาศเขตอุทยานฯไม่ได้ เเต่กรณีนี้อุทยานฯได้รับการอนุมัติจากกรมป่าไม้ทั้งที่ยังอยู่ในขั้นตอนของการทำความเข้าใจกับชาวบ้าน ซึ่งถ้าย้อนไปเมื่อปี 2556 กรมอุทยานฯ ได้สำรวจพื้นที่ ชาวบ้านก็ไม่ยอมเเละเรียกร้องไปยังคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ  เจ้าหน้าที่อุทยานจึงออกมาชี้เเจงเเล้วเรื่องก็เงียบไป เเต่เมื่อมาปี2557นี้ หัวหน้าอุทยานฯ ได้บอกผ่านตนมาว่า การประกาศพื้นที่อุทยานเพิ่มนั้นได้รับการอนุมัติเเล้ว

ทนายความอิสระเห็นว่า การจะประกาศพื้นที่อุทยานเพิ่ม จากเดิมเป็นที่ดินทำกินของชาวบ้านนั้น ควรมีการรังวัดพื้นที่ประกอบกับภาพถ่ายทางอากาศ เพื่อดูว่าพื้นที่ตรงไหนที่ชาวบ้านได้รุกล้ำเพิ่มจากที่ดินของตนเองที่มีอยู่เดิม ก็ให้เอาพื้นที่ตรงนั้นคืนไป ซึ่งจะเป็นวิธีที่ดีสุดในการเเก้ปัญหาเรื่องนี้ เพราะจะยุติธรรมทั้งสองฝ่ายโดยชาวบ้านยังมีที่ดินที่กินอยู่เเละอุทยานฯได้พื้นที่ ที่เป็นของอุทยานคืนไป

โครงการเขื่อนกับเเม่สามเเลบ

เเม่น้ำสาละวิน ถือเป็นเเม่น้ำที่ยาวเป็นอันดับ 26 ของโลก ด้วยระยะทางทั้งหมด 2,800 กิโลเมตร โดยถือเป็นเเม่น้ำสายที่ยาวที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีต้นกำเนิดมาจากการละลายของหิมะบริเวณที่ราบสูงทิเบตเหนือเทือกเขาหิมาลัย ก่อนไหลลงสู่มณฑลยูนนาน ประเทศจีน จากนั้นก็ไหลต่อเข้าสู่ประเทศพม่า ผ่านรัฐฉานรัฐคะยาก่อนที่จะกลายมาเป็นเเม่น้ำกั้นพรมเเดนระหว่างไทยกับพม่าที่จังหวัดเเม่ฮ่องสอน ที่บ้านสบเมย ก่อนที่จะไหลวกกลับเข้าพม่าเเละไหลสู่มหาสมุทรอินเดียที่อ่าวเมาะตะมะ ในรัฐมอญ

สาละวินจึงถือเป็นบ้านของกลุ่มชาติพันธุ์กว่า 14 กลุ่มทั้งในจีน พม่าเเละไทย จากรายงานวิจัยปกากญอเผยว่า เป็นเเหล่งรวมพรรณพืชพันธุ์ไม้เเละสมุนไพรกว่า 100 ชนิด ที่สำคัญอย่างมากต่อการดำรงชีวิตของผู่คนเเถบนั้น อีกทั้งรายงานโครงการสาละวินศึกษาว่าป่าผืนนี้อุดมสมบูรณ์ไปด้วยไม้สักเเละพันธุ์สัตว์ป่าเป็นจำนวนมาก เเต่เเม่น้ำสาละวินกลับกลายเป็นเป้าหมายของโครงการสร้างเขื่อนในหลายพื้นที่ ตั้งเเต่เขื่อนชุด 13 เเห่งในเขตจีน เขื่อนท่าซางในรัฐฉาน เเละเขื่อนสาละวินบนพรมเเดนไทย – พม่า ใน “โครงการสร้างเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำสาละวิน”

เเละเเน่นอนชาวบ้านเเม่สามเเลบ ซึ่งอยู่ในอำเภอสบเมย ก็จะได้รับผลกระทบในการสร้างเขื่อนดังกล่าว

“เรารู้ว่าจะมีการสร้างเขื่อน เพราะมีหน่วยงานของการไฟฟ้าเข้ามาสอบถามความรู้สึกถึงการสร้างเขื่อน ซึ่งเราเองก็ไม่อยากจะให้สร้าง เพราะเราก็อยู่ของเราดีเเล้ว ถ้าสร้างเเล้วมันมีผลกระทบ คุณจะรับผิดชอบไหม เเต่เขาก็บอกว่ามันไม่ได้ส่งผลกระทบอะไรขนาดนั้น”นายพาดาตุก ไม่มีนามสกุล ชาวบ้านหมู่บ้านเเม่สามเเลบเเละเป็นกลุ่มทำงานพัฒนาลุ่มเเม่น้ำสาละวิน เล่า

พาดาตุก เล่าให้ฟังว่าการไฟฟ้าเข้ามาทำประชาคม ฟังความคิดเห็นของชาวบ้าน เเต่ชาวบ้านก็ไม่เห็นด้วยถึงการสร้างเขื่อน จึงได้บอกกับการไฟฟ้าไปตรงๆ ไม่นิ่งเฉย เเละมีการรวมตัวกันเพื่อประท้วงไม่ให้สร้างเขื่อน โดยจะมีผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเป็นเเกนนำเพื่อไปต่อรอง เเต่ก็ไม่ได้ข้อสรุปเเละตอนนี้ชาวบ้านก็ไม่ทราบความคืบหน้า

“ถ้าสร้างเเล้วจะไม่มีผลกระทบอะไร ชาวบ้านก็ตกลง เเต่เมื่อสร้างเขื่อน คน 2 ฝั่งจะไปมาสะดวกขึ้น ชาวบ้านก็จะกังวลมากขึ้น เพราะอย่างอาชีพประมง คนก็จะเข้ามาหารายได้มากขึ้น คนก็อาจจะเข้ามาเเย่งที่อยู่ จากเดิมที่เราไม่มีอยู่เเล้ว เเละอีกอย่างเมื่อมีเขื่อน น้ำก็จะมีเยอะ กลัวน้ำจะท่วมเเล้วเราไม่มีที่อยู่อีก ก็ต้องไปหาที่ใหม่ เเต่ก็ไม่รู้จะไปอยู่ไหน”พาดาตุกเล่า

นายเลาฟั้ง ทนายความอิสระคิดเห็นเรื่องนี้ว่า ผลกระทบที่ตามมาจากการสร้างเขื่อนนั้นมี 3 ด้านด้วยกัน ด้านเเรกคือผลกระทบต่อระบบนิเวศน์ เพราะเเม่น้ำสาละวินมีระบบนิเวศน์เป็นระบบน้ำไหลเเละน้ำขึ้นน้ำลง ถ้าสร้างเขื่อนก็จะเป็นอ่างเก็บน้ำ ซึ่งเป็นระบบน้ำนิ่ง ส่งผลให้ปลาบางชนิดสูญพันธุ์ ปลาบางชนิดขยายพันธุ์จนควบคุมไม่ได้ ซึ่งเป็นการทำลายห่วงโซ่อาหารที่สมบูรณ์ ป่าไม้เองก็เช่นกัน ต้นไม้บางชนิดตาย ต้นไม้บางชนิดเพิ่มขึ้น สภาพอากาศก็จะต้องเปลี่ยนเเปลง เเละในเเง่ของการลอบตัดไม้สาละวิน ที่ชาวบ้านกังวัลที่สุด เมื่อก่อนการลอบตัดไม้เเละการขนเข้ามาเเปรรูปนั้นเป็นไปได้ยาก เพราะน้ำตื้นเเละอาจจะไปติดกับดินโคลน เเต่เมื่อสร้างเขื่อนน้ำสูงขึ้นท่อนไม้สักจะลอยน้ำมาได้ง่าย เเละส่งมาถึงที่เเปรรูปได้สะดกขึ้น

ด้านที่สองคือ 3 หมู่บ้านในฝั่งไทยที่จะได้รับผลกระทบนั้นคือหมู่บ้านสบเมย หมู่บ้านเเม่สามเเลบ เเละหมู่บ้านท่าตาฝั่ง ซึ่งเป็นพื้นที่อยู่เหนือเขื่อน ถ้าได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมสูงนั้น ที่อยู่อาศัยเเละที่ดินทำกินก็จะโดนทั้งหมด เเต่ชาวบ้านต่างไม่มีสัญชาติเเละเอกสารสิทธิใดๆ ทำให้การต่อรองถึงค่าชดเชยก็จะได้น้อยกว่าคนที่มีสัญชาติหรือเอกสารสิทธิ

“เมื่อพูดถึงที่อยู่อาศัยเเล้วนั้น ที่ดินทำกินก็เช่นกัน บริเวญชายหาดที่เหมาะในการทำการเกษตร ในฤดูฝนก็จะทำให้น้ำท่วมบวกกับระบบน้ำนิ่ง ที่ทำให้หน้าดินถูกชะล้าง ทำให้ไม่มีความอุดมสมบูรณ์ ทั้งยังส่งผลต่อถึงอาชีพหาปลา เพราะปลาก็จะน้อยลงตามการพัดพาตะกอนที่เป็นเเหล่งอาหารให้กับปลาในระบบน้ำไหล”ทนายความอิสระเล่า

เเละด้านที่สามคือผลกระทบทางสังคม เมื่อมีเขื่อนเข้ามา ทหารพม่าก็ต้องเข้ามาจัดการพื้นที่ ทำให้เกิดปัญหาระหว่างกองกำลังเคเอ็นยูเเละกองกำลังดีเคพีเอที่ตอนนี้การเจรจากำลังเป็นไปด้วยดี ซึ่งเกรงว่าถ้ามีทหารพม่าเข้ามา จะทำให้เกิดการสู้รบอีกครั้ง ทำให้คนพม่าจะอพยพเข้ามาในไทยมากขึ้น ก็จะเกิดความขาดเเคลนของพื้นที่ที่อยู่อาศัย ซึ่งเดิมก็ไม่ค่อยมีอยู่เเล้ว

“คนของการไฟฟ้าที่เข้ามาทำวิจัยนั้น จะย้ำทุกครั้งที่ชาวบ้านถามถึงผลกระทบว่า ชาวบ้านจะไม่ได้ผลกระทบใดๆเเน่นอน เเละค่าชดเชยต่างๆก็จะได้เท่ากัน ซึ่งตรงนี้ก็ไม่มีใครมาการันตีได้ว่า เขาพูดจริง”ทนายความอิสระกล่าวทิ้งท้าย

บทสรุป

หมู่บ้านนี้ เป็นส่วนเติมเติมที่มาเพิ่มความสมบูรณ์ให้กับประเทศไทย ไม่ว่าจะเป็นการดำเนินชีวิต ประเพณีเเละวัฒนธรรมอันสวยงามที่ถ่ายทอดไปยังลูกหลาน หรือการรักษาดูเเลผืนป่าที่เป็นเเนวรั้วของประเทศชาติให้อุดมสมบูรณ์ขึ้น

รัฐ เจ้าหน้าที่รัฐ ผู้มีหน้าที่ในการดูเเลประชาชนอย่างครอบคลุมทุกพื้นที่ทั่วประเทศ จะละเลยเเละละเมิดสิทธิของประชาชนทุกคนไม่ได้ การตั้งกฎหรือการควบคุมดูเเลต้องตั้งอยู่บนหลักของสิทธิมนุษยชน ที่จะสร้างความเป็นธรรมให้ทุกทั้งฝ่าย

เพียงเเค่อย่าเเกล้งลืมว่าเขาคือประชาชนคนหนึ่งในประเทศ เพียงเเค่อย่าลืมว่าเขาคือคนเหมือนกับเรา เพียงเท่านี้ปัญหาต่างๆก็จะถูกเเก้ไขไปด้วยความเข้าใจซึ่งกันเเละกัน เเละนั่นคือหนทางเเห่งความสงบสุข

=============

เเม่สามเเลบ…พื้นที่ที่ถูกลืม (2) โครงการเข้าถึงความยุติธรรมและการคุ้มครองทางกฎหมาย มูลนิธิผสานวัฒนธรรม ร่วมกับศูนย์พิทักษ์และฟื้นฟูสิทธิชุมชนท้องถิ่น

0209

เเม่สามเเลบ…พื้นที่ที่ถูกลืม (2)

บ้านเเม่สามเเลบ ยังไม่มีไฟฟ้าใช้

“สะพานไม่เเข็งเเรง ถนนไม่ดี ไฟฟ้าก็ไม่มา”

นอกจากเรื่องที่คนในหมู่บ้านไม่มีสัญชาติ หรือมีเเค่บัตรหมายเลข 0 ที่ไม่สามารถเดินทางออกนอกพื้นที่ได้เเล้ว ยังมีปัญหาเรื่องปัจจัยพื้นฐานอย่าระบบการสาธารณูปโภคที่นี่ยังห่างไกลกับความเจริญมากนัก

“หมู่บ้านที่มีเเค่เสา ไม่มีไฟฟ้าใช้ ถนนที่ถือว่าเป็นเส้นหลักเเละเป็นเส้นเดียวที่คนในหมู่บ้านใช้ในการเดินทางเข้าออกก็ไม่มั่นคง เพราะถ้ามีดินถล่ม ก็จะปิดทางเข้าออกเเละสะพานเล็กๆที่ใช้เคลื่อนย้ายรถมอเตอร์ไซค์ ก็รอวันที่ฤดูน้ำหลากมาพัดพาไป อย่าถามถึงรถยนต์เพราะไม่สามารถผ่านน้ำที่ท่วมสูง เมื่อรถยนต์ผ่านไม่ได้ การเดินทางของเด็กๆไปโรงเรียนก็ต้องหยุดชะงัก การค้าขายหรือเศรษฐกิจการขนของข้ามเรือก็ยากขึ้น รายได้ของคนในหมู่บ้านก็ลดลง” ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเล่า

ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน เล่าต่อว่า ตอนนี้หมู่บ้านของเราไม่มีไฟฟ้าใช้ ต้องใช้พลังงานโซล่าเซลล์เเทน เพราะถ้าย้อนกลับไปตอนเเรกหมู่บ้านจะได้มีไฟฟ้าใช้เเล้ว มีการขนเสาไฟฟ้ามาติดตั้ง เเต่ได้เกิดการเเตกเเยกกันระหว่างชาวกะเหรี่ยงที่นับถือศาสนาพุทธเเละชาวกะเหรี่ยงที่นับถือศาสนาคริสต์ที่อยู่ของฝั่งพม่า ก็เลยขนเสาไฟฟ้ากลับ ประกอบกับครั้งที่สอง มีข่าวเรื่องการลักลอบตัดไม้ที่สาละวิน ก็เลยไม่มีการมาติดตั้งตลอดมา เพราะเจ้าหน้าที่กลัวจะมีปัญหาระหว่างการติดตั้ง เเต่นายอำเภอบอกว่าไฟฟ้ากำลังจะเดินทางมาภายในปี 2558

“เราใช้เส้นทางนี้ประจำ ถ้าเส้นทางดี สะพานดีก็สบายใจเเล้ว”ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเล่าทิ้งท้าย

ทนายความอิสระ เสริมเรื่องปัญหาที่ไม่มีไฟฟ้าใช้นี้ว่า เดิมการที่ไฟฟ้าจะเข้าไปนั้น จะมีต้องมีโครงการเเละเขียนเเบบเข้าไปแล้ว   ซึ่งถ้าส่วนกลางไม่อนุมัติก็จะไม่สามารถนำไฟฟ้าเข้าไปได้ เเละอาจเพราะหมู่บ้านอยู่ในเขตพื้นที่อุทยาน การเข้ามาติดตั้งเสาไฟฟ้าในเขตอนุรักษ์เช่นนี้อาจจะทำไม่ได้  อีกทั้งคนในหมู่บ้านมีกว่า 1,000 คน อาจจะไม่เยอะหรือถ้าลงทุนไปก็อาจไม่คุ้มทุน ซึ่งความจริงเเล้วการไฟฟ้าเป็นหน่วยงานของรัฐที่จะมาอ้างเรื่องการคุ้มทุนไม่ได้ เพราะตามรัฐธรรมนูญปีพ.ศ.2550  กำหนดชัดเจนเเล้วว่าโครงสร้างพื้นฐานไม่ว่าไฟฟ้า หรือถนน เป็นหน้าที่ของหน่วยงานรัฐบาลที่ต้องดำเนินการให้ทั่วถึง ถึงเเม้จะเป็นเขตในพื้นที่อุทยาน ก็สามารถที่จะทำเรื่องขออนุญาตจากกรมป่าไม้ได้ เป็นต้น

จากหมู่บ้านกลายเป็นเขตประกาศพื้นที่อุทยาน

“เพราะเราไม่มีบัตร ไม่มีสิทธิ เขาก็ไปตั้งอุทยานเลย ไฟไหม้เพราะหาสาเหตุไม่ได้ เเต่คนที่ลำบากคือชาวบ้าน”

วาวินเล่าต่อถึงเหตุการณ์ก่อนประกาศเป็นเขตอุทยานว่า เคยเกิดเหตุการณ์ไฟไหม้ในหมู่บ้านถึง 4 ครั้ง ในช่วงระหว่างพ.ศ.2528-2540 ถึงเเม้ว่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนั้นจะไม่มีคนตายหรือได้รับบาดเจ็บ เเต่ปัญหาความเดือดร้อนอื่นๆก็ตามมามากมาย โดยเฉพาะปัญหาเอกสารสูญหาย ซึ่งหมายถึงเอกสารสิทธิที่ชาวบ้านพอจะมีนั้นก็สูญหายไปพร้อมๆกัน สาเหตุบางครั้งสามารถระบุได้ว่าเป็นความไม่รอบคอบของชาวบ้าน ประกอบกับบ้านที่อยู่ติดกันเเละปูหลังคาบ้านด้วยใบตองตึง ทำให้ไฟลุกลามอย่างรวดเร็ว เเต่บางครั้งก็หาสาเหตุที่เเท้จริงไม่ได้ซึ่งมีข้อสันนิษฐานมากมายจากเรื่องสาเหตุจากความขัดเเย้งตามเเนวชายเเดนเเต่ผลกระทบก็ได้สร้างความเสียหายให้ชาวบ้านเป็นอย่างมาก

โดยเฉพาะเหตุการณ์ไฟไหม้ที่เกิดขึ้นครั้งล่าสุดนั้นมีชาวบ้านที่ได้รับความเดือดร้อนกว่า 140 หลังคาเรือน ซึ่งก่อนที่หมู่บ้านจะโดนไฟไหม้ สภาพชุมชนค่อนข้างเจริญ หรืออาจเรียกว่า ดีกว่าทุกยุคทุกสมัย กล่าวคือ มีผู้คนอาศัยเป็นจำนวนมากกว่า1,000คน มีคนเดินทางค้าขายผ่านไปมาทั้งกลางวันและกลางคืน รวมทั้งบ้านเรือนได้สร้างกันไว้อย่างดีและเป็นระเบียบเรียบร้อย

หลังจากเกิดไฟไหม้ครั้งที่ 4 แล้ว สภาพชุมชนก็ได้เปลี่ยนแปลง โดยเฉพาะบริเวณที่เป็นจุดศูนย์กลางของหมู่บ้าน กล่าวคือ หน่วยงานรัฐ คือองค์การบริหารราชการระดับตำบล (อบต.) ได้เข้ามามีบทบาทจัดสรรที่อยู่และที่พักชั่วคราวแก่ชาวบ้านที่ได้รับความเสียหาย ซึ่งเป็นคนไทย ( มีสัญชาติไทย ) ประมาณ 15 หลังคา และเป็นคนไทใหญ่ โดยการจัดการของ อบต. คือให้ชาวบ้านไปสร้างที่พักชั่วคราวในลำห้วยแม่สามแลบ แล้วจะทำการปรับที่และจะจัดสรรที่ให้ใหม่ ไม่ว่าจะเป็นผู้มีสัญชาติไทยหรือไม่ก็ตาม แต่หลังจากมีการปรับที่เสร็จแล้วทาง อบต. เพียงแต่จัดที่ให้แก่บางคนและบางที่เท่านั้น

“เขาให้คนที่มีบัตรประชาชนที่เป็นคนไทย คนที่บ้านโดนไฟไหม้ก็ได้บ้านคืน เเต่คนที่ไม่มีบัตรก็ไม่ได้อะไรเลย ก็ย้ายไปอยู่ตามลำห้วยเเทน ช่วงหลังก็ไม่ให้สร้างบ้านสองฟากเเล้วอุทยานอ้างว่าควบคุมยาก”วาวินเล่า

ประกอบกับเรื่องปัญหาไม้ในพื้นที่ที่มีผู้มีอำนาจเข้ามาลักลอบตัดไม้สาละวิน ซึ่งป่าสาละวินถือเป็นป่าสงวนเเละเป็นถิ่นของไม้สักทอง ที่มีความสวยงามเเละเหมาะเเก่การนำไปธุรกิจอย่างการสร้างบ้าน หรือเฟอร์นิเจอร์ตบเเต่ง จึงมีผู้คนมากมายที่อยากจะเข้ามาตัดไม้ออกไป แต่ชาวบ้านในพื้นที่กลับโดนกล่าวหาว่าเป็นผู้ที่เข้าไปตัดไม้ทำลายป่า ทั้งๆที่จริงแล้ว มีชาวบ้านส่วนน้อยเท่านั้นที่ถูกจ้างไปเป็นแรงงานในการตัดไม้ ข่าวต่างๆจึงออกมาในแง่ที่ชาวบ้านเป็นคนผิด ซึ่งเรื่องนี้นอกจากชาวบ้านจะถูกมองในแง่ที่ไม่ดีแล้ว ยังส่งผลถึงเรื่องปัญหาสัญชาติของชาวบ้านด้วย

ต่อมาจึงได้มีการยกเลิกสัมปทานป่าไม้ในรัฐบาลของนายชวน หลีกภัย จึงมีการประกาศเขตอุทยานเเห่งชาติสาละวิน เมื่อปีพ.ศ.2537พื้นที่หมู่บ้านเเม่สามเเลบตั้งเเต่บริเวณทางเข้าหมู่บ้านจนถึงท่าเรือสาละวิน ก็ถูกประกาศเป็นพื้นที่ของอุทยาน โดยเเบ่งชัดเจนว่าถนนเเละพื้นที่เกือบทั้งหมดยกเว้นหลังหมู่บ้านขึ้นไป ให้เป็นของเขตอุทยานสาละวิน เเละอนุญาตให้ชาวบ้านอาศัยอยู่บริเวณริมห้วยได้

โดยอุทยานเเห่งชาติสาละวินนั้น มีเนื้อที่โดยประมาณ 450,950 ไร่ หรือ 721.52 ตารางกิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่อำเภอสบเมยเเละอำเภอเเม่สะเรียง จังหวัดเเม่ฮ่องสอนมีพื้นที่ติดชายเเดนระหว่างประเทศไทยเเละประเทศพม่า

ถึงเเม้จะมีการประกาศเป็นเขตอุทยานเเล้วนั้น เเต่การลักลอบตัดไม้สักทองของนายทุนยังคงมีมาอย่างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน อย่างข่าวการลักลอบตัดไม้สักทองกว่า 100 ท่อนที่สามารถยึดเก็บมาเป็นของกลางเมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม 2557 สิ่งเหล่านี้นอกจากจะเป็นการทำลายทรัพยากรธรรมชาติเเล้ว  ยิ่งสร้างความขัดเเย้งให้เกิดขึ้นในใจระหว่างเจ้าหน้าที่อุทยานเเละชาวบ้านผู้ที่อยู่ในพื้นที่อย่างสุจริต

 

ต้องหนีต่อไปเรื่อยๆเพราะความไม่แน่นอน

เมื่อประกาศเป็นเขตอุทยานชาวบ้านจึงต้องอพยพมาอยู่บริเวณริมห้วย อีกทั้งอยู่ใกล้บริเวณป่าที่มีดินที่พร้อมจะถล่มตลอดเวลาเมื่อมีฝนตกหนักๆหรือมีน้ำป่า

“บ้านหลังนี้เป็นบ้านหลังที่ 5 แล้ว เพราะหนีกับไฟไหม้มา 3 ครั้ง หนีกับน้ำมา 2 ครั้ง ครั้งเเรกน้ำพัดบ้านหายไปครึ่งหลัง ยอมรับว่าเครียดมากเพราะต้องหนีมาเรื่อยๆ”วาวินเล่า

นอกจากเรื่องไฟไหม้เเล้ว ยังมีปัญหาเรื่องน้ำท่วม เพราะเมื่อชาวบ้านมาอยู่ตามริมห้วย ที่มีน้ำไหลอยู่ตลอดเวลา ถ้าช่วงไหนฝนตกหนัก อย่างเดือนกันยายนนี้ น้ำจะหลาก เเละมากกว่าเดือนอื่นๆ ทำให้น้ำท่วมสูงขึ้น ชาวบ้านก็จะได้รับผลกระทบต่างๆ ไม่ว่าจะบ้านชำรุดเสียหาย บางส่วนของบ้านลอยหลุดไปกับน้ำ หรือเเม้กระทั่งบ้านจมลงไปในน้ำ

“เมื่อน้ำท่วม ดินถล่มก็ตามมา”วาวินเล่า

วาวินเล่าต่อว่า เพราะพื้นที่ในหมู่บ้านเเม่สามเเลบนั้น เเบ่งเป็น 2 ส่วนโดยยึดเส้นถนนที่ผ่ากลางหมู่บ้าน โดยเมื่อเข้าไปในหมู่บ้าน พื้นที่ด้านขวามือจะเป็นพื้นที่ของอุทยานที่ห้ามชาวบ้านเขาไปปลูกที่อยู่อาศัยหรือทำไร่ต่างๆ ส่วนด้านซ้ายมือ เป็นพื้นที่ริมห้วย จะเป็นที่พักอาศัยของชาวบ้านในปัจจุบัน โดยพื้นที่ที่จะเกิดดินถล่มได้นั้น จะเป็นพื้นที่ของอุทยาน ที่ดินจะสามารถถล่มลงมาทับบ้านเรือนของชาวบ้านได้อย่างง่ายดาย เพราะเป็นพื้นที่ที่อยู่ใกล้กัน

“อย่างน้ำท่วมปี53 มี40 กว่าครอบครัวต้องอพยพไปที่อื่นเเละจากเหตุดินถล่มทำให้มีผู้สูญหายไป 1 คนเเละบ้านเรือนเสียหายไป 8 หลังคาเรือน”หัวหน้ากลุ่มไทใหญ่ เล่าต่อ

หัวหน้ากลุ่มไทใหญ่ เล่าว่า ตนเคยคิดว่าจะออกไปซื้อที่ดินข้างนอก เพราะจะได้มีที่ดินเป็นของตัวเอง เเละอยากให้ลูกได้มีที่อยู่อย่างถาวรเเต่ก็เเพงเกินไป  มีเงินไม่พอ  เเต่ถ้าอยู่ที่นี่ ก็ต้องอยู่พร้อมกับความระเเวง ต้องหนีน้ำเเละระวังดิน

“ถ้าขอความช่วยเหลือจากใครได้ จะขอเรื่องที่ดินที่อยู่อาศัยอย่างถาวร เเละที่ดินที่ใช้ทำกิน เราไม่ต้องออกไปหากินข้างนอก มีเป็นของตัวเอง ปลูกพืชกินเอง ไม่ใช่ตื่นเช้ามาต้องซื้อกินอย่างทุกวันนี้ เพราะพื้นที่ใช้สอยในหมู่บ้านเเทบจะไม่มีเลย”

เมื่อกฎอัยการศึกเข้ามาครอบคลุมเเม่สามเเลบ

นับเป็นเวลากว่า 100 ปีเเล้วที่เกิดการประกาศกฎอัยการศึกขึ้นในประเทศไทยเมื่อปีพ.ศ.2457 เเละยังคงใช้ฉบับนี้อยู่จนถึงปัจจุบัน โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรง ปรับเปลี่ยนเเก้ไขจากเดิมที่เป็นกฎอัยการศึก ร.ศ.126 เมื่อปีพ.ศ.2450 เพื่อให้มีความเหมาะสมเเละสอดคล้องกับประเทศไทยมากขึ้น

การประกาศใช้กฎอัยการศึกในไทยนั้นเกิดขึ้นเเล้ว 8 ครั้ง บางครั้งจะประกาศใช้ทั่วทุกจังหวัดในประเทศไทย เเละบ่อยครั้งจังหวัดที่อยู่ชายเเดนติดกับประเทศเพื่อนบ้าน มักจะได้รับผลกระทบจากการประกาศกฎอัยการศึกเพื่อควบคุมพื้นที่ในจังหวัดนั้นๆ อย่างเช่นจังหวัดเเม่ฮ่องสอน จังหวัดเล็กๆที่อยู่ในอ้อมกอดของขุนเขาทางภาคเหนือของประเทศ ที่เชื่อมติดกับประเทศพม่า

เเม่ฮ่องสอน เป็นพื้นที่ประกาศกฎอัยการศึกทั่วทั้งจังหวัด ครอบคลุม 7 อำเภอคืออำเภอเมือง อำเภอเเม่สะเรียง อำเภอขุนยวม อำเภอปาย อำเภอเเม่ลาน้อย อำเภอปางมะผ้า เเละอำเภอสบเมย  มายาวนาน ถึงเเม้จะมีการยกเลิกประกาศกฎอัยการศึกบ้างบางช่วงเวลา เเต่จากการศึกษาข้อมูลจากเว็บไซต์คณะกรรมการพัฒนากฎหมาย จากสำนักงานคณะกรรมการกฤษฏีกา พบว่า เเม่ฮ่องสอนเป็นพื้นที่ประกาศกฎอัยการศึกตั้งเเต่วันที่ 9 สิงหาคม พ.ศ.2527 จนถึงปัจจุบัน นับเวลารวมกว่า 30 ปี ต่อเนื่องกัน

โดยเฉพาะอำเภอสบเมย มีพื้นที่ที่ใกล้เเม่น้ำสาละวิน ซึ่งถือเป็นพื้นที่เศรษฐกิจที่มีความสำคัญในการติดต่อค้าขายของคนในพื้นที่อย่างบ้านเเม่สามเเลบ ตำบลเเม่สามเเลบ อำเภอสบเมย จังหวัดเเม่ฮ่องสอน จึงปฏิเสธไม่ได้ว่าการประกาศกฎอัยการศึกครั้งล่าสุดเมื่อวันที่ 20 พฤษภาคมที่ผ่านมา โดย พลตำรวจเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา ผู้บัญชาการทหารบก จะส่งผลกระทบถึงชาวบ้าน

“กฎอัยการศึกเพิ่งมีเมื่อเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา”นางพอดี ชลธารกุล ชาวบ้านหมู่บ้านเเม่เเลบเล่า ซึ่งเป็นความเข้าใจตรงกันของชาวบ้านในหมู่บ้านเเม่สามเเลบ เพราะจากการเก็บข้อมูล ก็ตอบเป็นเสียงเดียวกัน ว่ากฎอัยการศึกเพิ่งประกาศใช้เมื่อไม่กี่เดือนที่ผ่านมา ถึงเเม้ว่าจะประกาศมานานเกือบ 3 ทศวรรษ

“หลังการประกาศกฎอัยการศึกที่ผ่านมาพี่รู้สึกเฉยๆเพราะไม่ได้รับผลกระทบอะไรเราดำเนินชีวิตแบบนี้มานานเพราะตนนั้นไม่ได้ประกอบอาชีพขับเรือหรือรับจ้างขนของ ซึ่งจะได้รับผลกระทบ และก็ไม่ได้เข้าไปในป่า”

นางพอดีเล่าต่อว่า ในพื้นที่นั้น มีทหารเข้ามาตั้งด่านมานานเเละตั้งอยู่อย่างถาวร ตั้งเเต่ที่ตนจำความได้ ซึ่งด่านนั้นจะตั้งอยู่ที่ริมเเม่น้ำสาละวิน เพียงจุดเดียวเท่านั้น เพราะหมู่บ้านมีทางเข้าออกเพียงทางเดียว เเต่บางครั้งก็มีทหารอีกกลุ่มมาตั้งด่านอยู่ที่ทางเข้าหมู่บ้าน เเต่มาเพียงน้อยครั้ง ซึ่งถือเป็นปกติที่ทหารจะดูเเลเรื่องความปลอดภัยของพื้นที่ชายเเดน ซึ่งไม่ได้เข้ามาตรวจคนบ้านหรือยึดอะไรไป เหตุการณ์ทุกอย่างไม่มีการเปลี่ยนเเปลงถึงเเม้จะประกาศกฎอัยการศึก

“ความสัมพันธ์เรากับทหารคือต่างคนต่างอยู่เราก็ไม่ได้ทำผิดอะไรเราอยู่เฉยๆเขาก็ไม่ได้มาทำอะไรเขาไม่ยุ่งเราไม่ยุ่งเวลาเจอกันก็ทักทายปกติรวมทั้งเวลาที่มีการประชุมหมู่บ้านทุกเดือนไม่ว่าจะทหารตำรวจเจ้าหน้าที่อุทยานเองก็จะเข้ามาร่วมประชุมตลอดโดยจะกำชับชาวบ้านห้ามตัดไม้ทำลายป่าเเละห้ามเรื่องยาเสพติด”พอดีเล่า

ถ้าย้อนไปเมื่อก่อน พอดีเล่าว่า เเรกๆที่คนอพยพเข้ามาอยู่ในหมู่บ้าน ไม่มีการต่อสู้ใดๆเกิดขึ้น ไม่มีเจ้าหน้าที่ทหารมาไล่ให้ออกจากพื้นที่ เเต่มีเจ้าหน้าที่ตรวจคนเข้าเมือง เข้ามาไล่จับคนในหมู่บ้านอยู่บ่อยครั้ง เเละจับคนไปครั้งละหลายคน

“ส่วนใหญ่จะจับเฉพาะผู้ชาย ตอนนั้นจับไปทีเดียว 6 คน ติดคุกอยู่ 2 ปี เพราะเจ้าหน้าที่อ้างว่า ไม่มีบัตรหรือเอกสารสิทธิใดๆหลังจากนั้นก็มีคนโดนจับเรื่อยๆ ซึ่งจะโดนจับขณะกำลังทำงานอยู่ในหมู่บ้าน เเต่บางครั้งถ้าเจ้าหน้าที่รู้ว่าบ้านไหนมีผู้ชาย ก็จะขึ้นมาจับ”

พอดีเผยว่า คนที่โดนจับคือคนที่เข้ามาพร้อมกัน ซึ่งการที่พวกเขาโดนจับนั้น เจ้าหน้าที่ตรวจคนเข้าเมืองเเค่สอบถามถึงบัตรประชาชน ซึ่งถ้าไม่มีก็โดนจับไปเลย โดยไม่ได้สนใจว่าเขาอยู่ที่นี่มากี่ปีเเล้ว เเละอีกข้อหาคือนำพาคนต่างด้าวเข้ามา ซึ่งผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านก็จะไปประกันตัว

ส่วนทหารในพื้นที่เคยมีปัญหาการทะเลาะวิวาทกันบ้างกับชาวบ้าน เเต่เป็นปัญหาส่วนตัวในการเเย่งจีบสาวกัน ส่วนการรื้อบ้านหรือการปิดล้อมบ้าน ยังไม่เคยเกิดขึ้นโดยในอดีตเจ้าหน้าที่ทหาร ตำรวจเหล่านั้นที่เข้ามาพื้นที่ ก็ไม่มีการอ้างกฎอัยการศึกในการดำเนินการเรื่องใดๆเลย จนกระทั่งปัจจุบัน ถึงเเม้จะมีการประกาศกฎอัยการศึกของคสช. เเต่ยังไม่มีใครโดนจับเพราะอ้างกฎอัยการศึกเลย

“ได้ยินมาว่าหมู่บ้านข้างๆ ทหารอ้างกฎอัยการเข้าไปรื้อบ้าน เราก็กลัวนะ แต่คิดไปคิดมาเขาไม่น่าจะทำ เพราะเราไม่มีที่อยู่แล้ว”

เพราะหลังประกาศกฎอัยการศึก ในตำบลเเม่สามเเลบ ซึ่งมีทั้งหมด 10 หมู่บ้านก็โดนทหารรื้อบ้านไปเเล้ว 2 หมู่บ้านคือห้วยเเห้งเเละกองมูเดอ โดยการรื้อเอาไม้ไป หรือไม้ที่อยู่ใต้ถุนบ้านก็เอาไปด้วย ซึ่งชาวบ้านก็กลัว เพราะบ้านที่อยู่อาศัยนั้น ไม่มีเลขที่บ้าน เเละยังมีไม้ที่ซื้อมาเป็นเเผ่นๆอยู่ ไม่รู้จะเก็บอย่างไร ก็กลัวที่จะโดนเอาไป

ผลกระทบต่อชาวบ้านหลังประกาศกฎอัยการศึก

เมื่อเขตพื้นที่ติดต่อกับสายน้ำสายสำคัญ ที่เชื่อมต่อความสัมพันธ์ของคนไทยกับประเทศพม่า ผ่านธุรกิจการค้าขาย เรือจึงเป็นพาหนะที่จำเป็นในการขนย้ายสินค้า หรือการเดินทางสัญจรไปมาทั้งคนในพื้นที่เเละผู้มาเยือน เเต่ครั้งประกาศกฎอัยการศึกเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคมที่ผ่านมา ทหารในพื้นที่รับคำสั่งในการสั่งห้ามประชาชนในพื้นที่ห้ามเดินเรือ

“หลังจากประกาศกฎอัยการศึกไม่นาน หัวหน้าชุดทหารพรานเข้ามาแจ้งผมว่าสถานการณ์ไม่ค่อยดี เบื้องบนสั่งห้ามเรือวิ่งเเละไม่มีกำหนดเปิด”ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน เล่า

ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเล่าว่า ช่วงที่หยุดเดินเรือ ชาวบ้านก็ได้ผลกระทบ เพราะไม่ได้ทำมาหากิน ทั้งคนขับเรือเอง หรือชาวบ้านไม่ได้ขายของ ท่าเรือก็เงียบ เพราะไม่มีใครเข้ามา ตนจึงปรึกษากับผู้นำในหมู่บ้าน ถึงการเข้าไปพูดคุยต่อรองกับทหารพราน ที่กรมทหารที่ 36 ตำบลเสาหิน อำเภอเเม่สะเรียง ถึงการขอให้เรือสามารถสัญจรได้ตามปกติขณะที่เรากำลังจะไปต่อรองนั้น ตอนเย็นก็มีชุดประสานชายเเดนไทย-พม่า ฝ่ายความมั่นคง เข้ามาพูดคุยให้คำปรึกษาว่า ถ้าจะทำก็รีบทำ เเต่เมื่อถึงตอนเช้า ทางกรมทหารพรานก็โทรมาเเจ้งว่า สามารถเดินเรือได้ 3 วัน

“เราอยากต่อรอง เพราะเคยได้ยินจากทหารพรานในพื้นที่ว่าหมู่บ้านอื่น มีการต่อรองกับทหาร หลังจากที่ประกาศกฎอัยการศึก ซึ่งถ้าในเรื่องที่ขัดความกับเป็นปกติของชาวบ้าน ก็จะมีการอนุโลมกันบ้างในบางที่ โดยหมู่บ้านของเราเอง เมื่อได้รับคำสั่งมาก็ทำตาม เเต่ช่วงหลังบางคนถึงกับไม่มีเงินที่จะซื้อข้าวกิน เราจึงคิดว่าถ้ายกเลิกกฎอัยการศึก เราก็น่าจะวิ่งเรือได้ตามปกติ”

ทีเซ ไม่มีนามสกุล ชาวบ้านหมู่บ้านเเม่สามเเลบที่ประกอบอาชีพขับเรือ เล่าว่า เริ่มเเรกสั่งปิดห้ามเดินเรือเลยเกือบ 2 สัปดาห์ เเล้วก็เปิดให้วิ่ง 3 วันคือวันพฤหัสบดี วันศุกร์เเละวันเสาร์เปิดได้ไม่นานก็สั่งให้ปิดยาวอีก 1 เดือน หลังจากนั้นก็ประกาศใหม่ให้เดินเรือได้ในวันจันทร์ วันพุธเเละวันศุกร์ในระยะเวลาเกือบเดือน รวมเวลาที่ให้หยุดวิ่งทั้งสิ้นเกือบ 2 เดือน เเละช่วงนี้ก็เปิดให้เรือวิ่งได้ตลอด

“              ตอนนั้นลำบากมากๆ ครอบครัวมีกันอยู่ 9 คนทั้งลูก หลาน เเละสะใภ้ ถ้าไม่เดินเรือก็ไม่มีเงินส่งให้ลูกเรียน รวมทั้งค่าใช้จ่ายในบ้านด้วยเสียรายได้กว่าหมื่นบาทต่อเดือน ต้องอาศัยเงินเก็บที่มีอยู่บ้าง หรือรับจ้างเล็กๆน้อยๆ ซึ่งถ้าห้ามเดินเรือนานกว่านี้ ก็จะไม่มีเงินเลย”

ทีเซเล่าต่อว่าปกติ ตนจะเดินเรือสัปดาห์ละ 3 วันหรือเดือนละ 15 วัน โดยเรือจะมีขนาดกลาง บรรทุกได้ถึง 10 คน ถ้าว่างจากการขนของรับจ้างเเล้วก็จะตระเวนหาผู้โดยสารทุกวัน โดยคนขับเรือในหมู่บ้านจะมีถึง 20 คน เเต่ลูกค้าจะมีจำนวนมากโดยไม่ต้องเเย่งกัน ระยะทางที่ไกลสุดก็จะเก็บค่าเรือได้ถึง 600  บาท โดยค่าเรือจะขึ้นอยู่กับระยะทางในการขนส่งของเเละเป็นเรือโดยสารเช่น เเม่ละอู แม่ตะวอ สบเมย แม่สะเกิบ ออเลาะ แม่ดึ๊ก นอปะนา จอท่า สะคอท่า และผะจอเป็นฝั่งพม่า เป็นต้น ซึ่งปกติการเดินทางไปยังที่ต่างๆนั้นต้องใช้เรือเพียงอย่างเดียวไม่สามารถเดินทางด้วยรถได้เพราะไปไม่ถึง เเละเรือก็จะสะดวกกว่า ช่วงที่ปิดการเดินเรือนั้น นอกจากคนขับเรือจะขาดรายได้เเล้ว ยังส่งผลกระทบถึงผู้โดยสารจำนวนมาก ที่ต้องเดินทางด้วยเรืออีกด้วย

นอกจากการห้ามเดินเรือที่เป็นผลกระทบจากการประกาศกฎอัยการศึกเเล้วนั้น ก็ยังมีการประกาศขอยึดคืนพื้นที่ของชาวบ้านให้เป็นพื้นที่อุทยานเเห่งชาติสาละวิน โดยที่ไม่มีการบอกชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่ดังกล่าว มีเเต่เพียงป้ายไวนิลสีขาว เขียนด้วยตัวอีกษรสีเเดงว่า “พื้นที่ตรวจยึด” เเละลงท้ายข้อความด้วยว่า “พื้นที่นี้เจ้าหน้าที่ได้ตรวจยึดเเล้ว ห้ามมิให้ผู้ใดมายึดถือเเละครอบครอง”

จากการที่ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านสอบถามถึงการติดป้ายดังกล่าว ไปยังอุทยานเเห่งชาติสาละวิน ได้ความว่าเป็นประกาศของคณะรักษาความสงบเเห่งชาติ(คสช.) ให้ยึดพื้นที่คืน ซึ่งชาวบ้านได้นัดเจรจากับหัวหน้าอุทยาน เเต่การเจรจานั้นยังไม่เกิดขึ้น เพราะไปกี่ครั้งก็ไม่เคยเจอหัวหน้าอุทยาน

เมื่อพิจารณาคำสั่งคณะรักษาความสงบเเห่งชาติที่ 64 / 2557 เรื่องการปราบปรามเเละการหยุดยั้งการบุกรุกทำลายทรัพยากรป่าไม้ โดยมีสาระสำคัญที่ว่าให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องไม่ว่าจะเป็นกระทรวงกลาโหม กระทรวงมหาดไทย สำนักงานตำรวจเเห่งชาติ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติเเละสิ่งเเวดล้อม กองกำลังรักษาความสงบเเละเรียบร้อย กองกำลังป้องกันชายเเดนของกองทัพบก เป็นต้น ดำเนินการปราบปรามเเละจับกุมผู้บุกรุก ยึดถือครอบครอง ทำลาย หรือกระทำด้วยประการใดๆ อันเป็นการทำให้เสื่อมเสียเเก่สภาพป่า รวมทั้งสกัดกั้นการลักลอบตัดไม้มีค่าหรือไม้หวงห้าม การนำเข้าเเละส่งออกไม้ผิดกฎหมาย ตลอดเเนวชายเเดน ตลอดจนปราบปรามเครือข่ายกระบวนการตัดไม้ทำลายป่าในทุกหมู่บ้านเเละชุมชนทั่วประเทศ ลงวันที่ 14 มิถุนายน 2557 ประกอบกับคำสั่งที่ 66 / 2557เรื่องเพิ่มเติมหน่วยงานสำหรับการปราบปราม หยุดยั้งการบุกรุกทำลายทรัพยากรป่าไม้ เเละนโยบายการปฏิบัติงานเป็นการชั่วคราวในสภาวการณ์ปัจจุบัน

โดยคำสั่งที่ 66/2557 ที่ออกมาเเก้ไขเพิ่มเติมนั้น เพราะคำสั่งที่ 64/2557 ไม่ได้สนใจถึงความเป็นมาดั้งเดิมของพื้นที่ หรือไม่ได้นึกถึงกลุ่มคนที่อยู่มาก่อนการประกาศพื้นที่อุทยาน เพื่อให้ทุกอย่างเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น เเละลดผลกระทบที่จะก่อให้เกิดความเสียหายต่อระบบเศรษฐกิจ สังคม เเละสิ่งเเวดล้อมของประเทศโดยรวมคสช.จึงได้เพิ่มสาระสำคัญมาในประการที่ 2 ของคำสั่งที่ 66/2557 ที่ว่าการดำเนินการใดๆ ต้องไม่ส่งผลกระทบต่อประชาชนผู้ยากไร้ ผู้ที่มีรายได้น้อย เเละผู้ไร้ที่ดินทำกิน ซึ่งได้อาศัยอยู่ในพื้นที่เดิมนั้นๆก่อนคำสั่งนี้มีผลบังคับใช้ ยกเว้นผู้ที่บุกรุกใหม่ จะต้องดำเนินการสอบสวนเเละพิสูจน์ทราบเพื่อกำหนดวิธีปฏิบัติที่เหมาะสมเเละดำเนินการตามขั้นตอนต่อไป

ประกอบกับมาตรการเเละนโยบายของกรมป่าไม้ที่ต้องการจะเพิ่มพื้นที่ป่าไม้เป็นร้อยละ 40 จากเดิมมีเเค่ ร้อยละ 30 ซึ่งเป็นสิ่งที่น่าคิดว่าอีกร้อยละ 10 ที่จะหาเพิ่มนั้นจะมาจากไหน ถ้าไม่ใช่จากการยึดที่ดินคืนจากชาวบ้าน ซึ่งบางคนอาจจะเป็นผู้ที่อยู่ดั้งเดิมมาก็ตามที

การที่หมู่บ้านเเม่สามเเลบโดนปิดป้ายประกาศอยู่นั้น  เจ้าหน้าที่อุทยานจะต้องยึดตามคำสั่งที่ 66/2557 ที่ว่า “การดำเนินการใดๆ ต้องไม่ส่งผลกระทบต่อประชาชนผู้ยากไร้ ผู้ที่มีรายได้น้อย เเละผู้ไร้ที่ดินทำกิน ซึ่งได้อาศัยอยู่ในพื้นที่เดิมนั้นๆก่อนคำสั่งนี้มีผลบังคับใช้” ซึ่งชาวบ้านในหมู่บ้านตรงกับลักษณะที่กล่าวมาคือไม่มีที่ดินทำกิน เเละอาศัยอยู่ในพื้นที่มาก่อนคำสั่งนี้บังคับใช้

ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเล่าว่า พื้นที่ที่อุทยานเตรียมประกาศเพิ่มหรือขอยึดนั้น จะส่งผลกระทบต่อพื้นที่ในบริเวณท้ายหมู่บ้านไปจนถึงบนดอย ซึ่งเป็นอยู่อาศัยเเละพื้นที่ทำกินของชาวบ้านกว่า 8 ครัวเรือน โดยที่ชาวบ้านเหล่านั้นเองยังไม่รู้ตัว โดยพื้นที่นี้ จากเดิมที่อุทยานได้ตกลงกับชาวบ้านเเล้วว่าตรงไหนให้ชาวบ้านอยู่ได้ เเละตรงไหนเป็นพื้นที่ของเขตอุทยาน ซึ่งพื้นที่ทั้งหมดนั้นชาวบ้านได้เข้ามาอยู่ก่อนอุทยานฯชาวบ้านก็ไม่พอใจ เพราะเห็นว่าที่ตรงไหนเป็นที่ทำกินของชาวบ้านก็ควรให้ชาวบ้านไป เเละเป็นการยึดพื้นที่ที่ไม่มีการบอกกล่าวชาวบ้านเลย

“เราจะต่อรองว่า ชาวบ้านอยู่มาก่อน จะยึดไม่ได้ ถ้าจะยึดจริงๆ ต้องมาคุยกันก่อน ไม่ใช่อยู่ๆก็ปักป้ายเเล้วยึดไปเลย ต้องลงมาบอก เพื่อเเบ่งให้ชัดว่าตรงไหนของชาวบ้าน ไม่ใช่ว่ายึดภาพถ่ายทางอากาศถ่ายอยู่บนเครื่องบิน ถ้ามันคลาดเคลื่อนนิดเดียวก็ผิด เเต่คุณต้องลงมาฟังชาวบ้าน มาบอกเเนวพื้นที่ให้ชัดเจน เเต่นี่เขาเอาภาพที่อบต.ไปประชุมสภาที่บ้านห้วยเเห้ง เเล้วก็เอาภาพนั้นมายืนยันว่าชาวบ้านยินยอมที่จะให้ประกาศ

พื้นที่ ซึ่งเป็นการเอาภาพมาใช้เป็นเท็จ เราจึงต้องต่อต้านว่าเขาไม่พูดความจริง”

เเม่สามเเลบ…พื้นที่ที่ถูกลืม (1) โครงการเข้าถึงความยุติธรรและการคุ้มครองทางกฎหมาย มูลนิธิผสานวัฒนธรรมร่วมกับศูนย์พิทักษ์และฟื้นฟูสิทธิชุมชนท้องถิ่น

0105

เเม่สามเเลบ…พื้นที่ที่ถูกลืม (1)

ความเป็นมาของพื้นที่

หมู่บ้านเเม่สามเเลบ ตำบลเเม่สามเเลบ อำเภอสบเมย จังหวัดเเม่ฮ่องสอน เดิมชื่อซอเเหละทะ เป็นหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ตามไหล่เขา มีที่ราบเพียงเล็กน้อยตามลำห้วย โดยมีอาณาเขตทางทิศเหนือติดกับบ้านท่าตาฝั่ง ทิศใต้ติดกับเขตบ้านกอมูเดอ ทิศตะวันออกติดกับเขตบ้านเเม่สองเเคว เเละทิศตะวันตกติดกับเเม่น้ำสาละวิน ที่กั้นพรมเเดนระหว่างประเทศไทยกับประเทศพม่า

หมู่บ้านเเม่สามเเลบเริ่มก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ.2504 ขณะที่ก่อตั้งนั้นมีบ้านอยู่เพียง 3 หลัง ซึ่งชาวบ้านจะตั้งถิ่นฐานอยู่ริมฝั่งเเม่น้ำสาละวิน หลังจากที่การค้าขายเเละการทำไม้ชายเเดนเฟื่องฟู จำนวนคนที่ย้ายเข้ามาอยู่ในหมู่บ้านนั้นก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย ซึ่งจะเป็นคนที่เข้ามาประกอบอาชีพค้าขาย เช่น ร้านอาหาร และร้านของชำ ซึ่งมีจำนวนมากกว่าคนที่เข้ามาตั้งบ้านเรือนเพื่ออยู่อาศัย เเละบางส่วนเข้ามารับจ้างกับบริษัททำไม้ รวมถึงการค้าวัวควาย ที่ไปรับซื้อมาจากประเทศพม่าเเล้วนำมาขายต่อให้เเก่พ่อค้า ซึ่งจะมามารอรับที่หมู่บ้าน

ชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่นั้น ส่วนหนึ่งเป็นผู้ลี้ภัยสงครามจากประเทศพม่า โดยเริ่มเเรกเดินทางเข้ามาบุกเบิกพื้นที่ตามลำห้วยเล็กๆ ชื่อห้วยอุ้ทิละ ที่ไหลลงมาสู่เเม่น้ำสาละวิน เพื่อตั้งบ้านเรือนเป็นหลังเเรกเเละผู้คนที่เดินทางผ่านไปมาเรียกที่นี่ว่า “บ้านซอเเหละทะ”

วาวิน ฐิติวาณิช หัวหน้าชาวบ้านกลุ่มไทใหญ่ หมู่บ้านเเม่สามเเลบ เล่าว่า ตนเติบโตขึ้นที่นี่ ในบ้านที่อยู่ริมเเม่น้ำสาละวิน ใกล้กับสถานที่ที่เป็นท่าเรือในปัจจุบัน เช่นเดียวกับชาวบ้านคนอื่นๆ โดยพ่อเเม่ของตนเข้ามาอยู่ตั้งเเต่ปีพ.ศ.2516 ซึ่งอพยพมาจากประเทศพม่า ที่มีการสู้รบระหว่างกองทัพพม่าเเละกองกำลังเคเอ็นยู (KNU) ซึ่งเป็นกลุ่มติดอาวุธชาวกะเหรี่ยงในพม่าที่ทำการสู้รบกับรัฐบาลพม่าตามเเนวชายเเดนไทย ที่มีการสู้รบมานานกว่าครึ่งศตวรรษ

“เริ่มจากที่ตาได้หนีเข้ามาอยู่ในไทย เพราะสมัยก่อนตาเป็นผู้ใหญ่บ้าน เมื่อกองกำลังเคเอ็นยูเข้ามาก็จะรีดไถเงินทองข้าวของชาวบ้านไปหมด พอกองกำลังเคเอ็นยูกลับไป กองทัพพม่าก็มาเก็บข้าวของเงินทองไปอีก ซึ่งชาวบ้านก็ต้องให้ เพราะถ้าไม่ให้ไปจะเกิดอันตรายได้ อีกทั้งยังมีปัญหากันระหว่างกองกำลังเคเอ็นยู เเละกองกำลังดีเคบีเอ(DKBA) ซึ่งเป็นกองกำลังทหารกะเหรี่ยงพุทธเพื่อประชาธิปไตย ที่เเยกตัวออกมาจากกองกำลังเคเอ็นยูเเล้วมาเข้าร่วมกับรัฐบาลพม่าเพื่อโจมตีเคเอ็นยู

วาวินเล่าว่า คุณตาหนีเข้ามาก่อน เเละให้ครอบครัวตามมาทีหลัง ซึ่งตอนที่เข้ามาอยู่นั้นมีบ้านเรือนที่ตั้งอยู่ก่อนเเล้ว 7 – 8 หลังคาเรือน โดยหลังจากที่ครอบครัวของตนย้ายเข้ามาอยู่ ก็มีครอบครัวอื่นอพยพเข้ามาเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนตอนนี้มีประชากรกว่า 1,000 คน หรือประมาณ 300 ครัวเรือน

สำหรับจำนวนประชากรที่เพิ่มขึ้นนั้น มีสาเหตุมาจากบ้านซอเเหละทะอยู่ติดกับเเม่น้ำสาละวิน ถือเป็นจุดที่เดินทางจากตัวอำเภอเเม่สะเรียงไปสู่เเม่น้ำสาละวินได้ในระยะทางที่ใกล้ที่สุด ทำให้ชาวบ้านทั้งคนไทยเเละพม่าตามเเนวชายเเดนเดินทางมาค้าขายกันโดยง่าย โดยที่ไม่รู้ว่าที่นี้คือเขตเเดนระหว่างประเทศ ผู้คนต่างไปมาหาสู่กันอย่างพี่น้องตลอดมา

เมื่อมีการค้าขายมากขึ้น บ้านซอเเหละทะก็มีผู้คนเข้ามาปลูกบ้านเรือนเพิ่มขึ้น ทำให้หมู่บ้านขยายทั้งเพราะผู้คนเเละในเเง่เศรษฐกิจที่นี่จึงเป็นศูนย์รวมของเมืองท่าของผู้เดินทางมาจากทุกสารทิศ มีทั้งคนค้าขาย คนขับเรือโดยสาร คนขับเรือส่งเเร่ ผู้คนที่ทำธุรกิจไม้สัก(สักท่อน,สักแปรรูป) เป็นต้น จึงทำให้ที่นี่กลายเป็นเเหล่งวัฒนธรรมที่หลากหลาย ที่รวมกลุ่มชาติพันธุ์ทั้งคนพื้นเมือง คนกะเหรี่ยง คนไทใหญ่ คนพม่า และคนกะลา(มุสลิม)

เมื่อบ้านซอเเหละทะใหญ่ขึ้น ทางราชการจึงเข้ามาจัดตั้งให้เป็นหมู่บ้านอย่างเป็นทางการ โดยขึ้นกับตำบลเเม่คง อำเภอเเม่สะเรียง จังหวัดเเม่ฮ่องสอน เเละมีบ้านบริวาร 1 หย่อม คือบ้านเเม่กองก๊าด ต่อมาได้มีการตั้งชื่อหมู่บ้านโดยใช้ชื่อว่า บ้านเเม่สามเเลบ หลังจากนั้นเมื่ออำเภอเเม่สะเรียงถูกเเบ่งออกเป็นอีก 1 อำเภอ คืออำเภอสบเมย บ้านเเม่สามเเลบได้เปลี่ยนมาขึ้นกับอำเภอสบเมย ตั้งอยู่ที่หมู่ 1 ตำบลเเม่สามเเลบ จังหวัดเเม่ฮ่องสอนสืบมา

วิถีชีวิตชาวบ้าน

เพราะเป็นหมู่บ้านที่ติดชายเเดน ทำให้ผู้คนที่เข้ามาอยู่อาศัยนั้น มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ ถึง 4 กลุ่มได้เเก่ กลุ่มไทใหญ่ กลุ่มกะเหรี่ยงมุสลิม กลุ่มกะเหรี่ยง เเละกลุ่มคนไทดั้งเดิม โดยกลุ่มไทใหญ่นั้น อพยพมาจากประเทศพม่าในรัฐกะเหรี่ยง จังหวัดผาปูน กลุ่มกะเหรี่ยงมุสลิมอพยพมาจากจังหวัดผาปูนเเละจังหวัดผาอ่าง ส่วนกลุ่มกะเหรี่ยงก็อพยพมาจากประเทศพม่าเช่นกัน ซึ่งถือได้ว่าเป็นกลุ่มเเรกที่บุกเบิกมาตั้งถิ่นฐาน เเละเป็นกลุ่มที่มีประชากรมากที่สุดในหมู่บ้าน ส่วนไทยดั้งเดิม คือคนไทยที่เข้ามาอยู่ในพื้นที่ตั้งเเต่เเรก

“ความสัมพันธ์ของคนในหมู่บ้านดี รู้จักกันดี เข้ากันได้ เเละคอยช่วยเหลือกัน”วาวิน เล่าถึงการอยู่ร่วมกันของคนในหมู่บ้าน ถึงเเม้จะมีความเเตกต่างกันทางชาติพันธุ์

เมื่อเกิดความหลากหลายของคนที่มาอยู่ด้วยกันในพื้นที่เดียวกัน จึงทำให้เกิดวัฒนธรรมเเละประเพณีของชาวบ้านที่เป็นศูนย์รวมของความเชื่อที่เเตกต่างกัน เเต่คงเอกลักษณ์อันงดงามของวิถีชีวิตในเเต่ละกลุ่มได้เป็นอย่างดี เเละมีการผสมผสานเข้ากันได้อย่างลงตัว จึงทำให้ประเพณีที่สะท้อนตัวตนของคนในพื้นที่เเตกต่างจากประเพณีของที่อื่นๆ ได้เเก่ ประเพณีนอนจอง ที่คนเฒ่าคนเเก่ทั้งหญิงชายจะไปนอนที่วัดพร้อมกับถือศีล 8 ในวันพระ ระหว่างช่วงเข้าพรรษา ประเพณีต่างซองก่อหลง(กินสล่า) เป็นพิธีที่มีการปั้นข้าว 49 ปั้นประเพณีปอยส่างลอง(ประเพณีเเห่ลูกเเก้ว) ซึ่งเป็นงานสำคัญของชาวไทใหญ่ เพื่อให้บุตรหลานได้มีโอกาสศึกษาพระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ปัจจุบันงานนี้ได้กลายเป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดเเม่ฮ่องสอน ประเพณีกั่นตอ คือการขอขมาผู้ใหญ่ พร้อมกับการนำขมิ้นส้มป่อยมารดน้ำผู้ที่เราขอขมา เเละประเพณีฮอมลีกหรือถ่อมลีก คือการอ่านหนังสือธรรมะของผู้ทรงรู้(จเร)

ประเพณีต่างๆ นอกจากจะสวยงามทางวัฒนธรรมเเล้ว ยังมีคุณค่าทางจิตใจของคนในพื้นที่ ที่หลอมรวมให้พวกเขาเป็นหนึ่งเดียวกัน

ส่วนการนับถือบูชานั้น ชาวบ้านที่นี่จะนับถือศาสนาพุทธ คริสต์ อิสลาม เเละนับถือผีเจ้าที่ เเละเชื่อในพิธีส่งเคราะห์ เช่น ถูกทำนายว่ากำลังมีเคราะห์ จะมีการนำกาบกล้วยมาทำเป็นรูปกล่องสี่เหลี่ยม เเล้วใส่ข้าวของประกอบการทำพิธีลงไป เช่น เหล้า ข้าว ขนม ซึ่งจะขึ้นอยู่กับเคราะห์เเต่ละเรื่อง โดยอาจทำพิธีเองหรือสล่า(หมอดู)ทำให้

ส่วนวัฒนธรรมการสร้างที่อยู่อาศัยนั้น ชาวบ้านจะนิยมมุงหลังคาบ้านด้วยหญ้าเเห้งหรือใบตองตึง ซึ่งเป็นที่นิยมสำหรับคนท้องถิ่นทางภาคเหนือ ตัวบ้านจะใช้ไม้หรือไม้ไผ่มาเป็นวัสดุ โดยบ้านเรือนของชาวบ้านจะยกพื้นสูงประมาณ 8 ฟุต

“ไม้นั้นจะมาจากฝั่งพม่า ซึ่งในสมัยก่อนการนำไม้เข้ามาไม่ได้เข้มงวด เพราะคนหมู่บ้านอื่นนำไปทำเฟอร์นิเจอร์ เตียง ตู้เสื้อผ้า เเล้วนำมาขายที่นี่ซึ่งบางทีไม้ที่นำมาสร้างบ้านนั้นก็เอามาจากในป่า มีคนมาขายเป็นเเผ่น ก็เลยซื้อไว้ สะสมทีละเเผ่นสองเเผ่น เเล้วเอามาสร้างบ้านทีละนิด”วาวิน เล่า

สิ่งที่อยู่รอบข้าง อาจจะสะท้อนวิถีชีวิตของคนในพื้นที่ได้ดี ไม่ว่าจะเป็นการที่คนใช้ชีวิตอยู่ใกล้ป่า การดำรงชีวิตจึงต้องพึ่งพาซึ่งกันเเละกัน เเละเกื้อหนุนกัน

ด้านอาชีพของคนในหมู่บ้านต้องยึดเเม่น้ำสาละวินในการทำมาหากินเเละพื้นที่ติดกับชายเเดนอาชีพขับเรือรับจ้างขนของลงเรือเเละค้าขายกับฝั่งพม่าเป็นไปได้ดี จึงเป็นทางเลือกของคนในหมู่บ้านเพราะที่ติดกับชายเเดน เเม่สามเเลบจึงเป็นเมืองท่าเเห่งการค้าขายเป็นศูนย์รวมของนักธุรกิจตามเเนวชายเเดนเเละของผู้คนที่เดินทางมาชมธรรมชาติเเห่งเเม่น้ำสาละวินในช่วงปี พ.ศ.2536 จนทำให้คนในหมู่บ้านเเทบไม่มีใครออกไปทำงานนอกหมู่บ้าน

“เพราะไม่มีที่ดินทำกินมาตั้งเเต่ต้นอาชีพเกษตรกรรมจึงไม่เป็นอาชีพที่ชาวบ้านจะทำกันเพราะทำไม่เป็น”วาวินเล่าถึงการไม่มีพื้นที่ทำกินของชาวบ้านว่าเพราะตั้งเเต่บรรพบุรุษก็ไม่ได้ยึดอาชีพนี้ นอกจากจะทำเเค่สวนเล็กๆ ส่วนคนที่จะทำไร่ทำสวนนั้น จะเป็นคนที่อาศัยบนดอย มีการปลูกกล้วย มะม่วง ถั่ว ซึ่งจะกินเองเเละเดินขายในพื้นที่บ้าง ชาวบ้านส่วนใหญ่จึงต้องหารายได้ตามที่หาได้

“ชาวบ้านใช้ชีวิตกันไปวันต่อวัน หาเช้ากินค่ำ ไม่มีเงินเก็บกันหรอก”วาวินเล่า

โดยวาวินได้เล่าต่อว่า ชาวบ้านก็มักจะหาอย่างอื่นเพื่อการประทังชีวิตด้วย เช่น หาปลา ปลูกพืชริมน้ำ หรือเก็บเห็ด หน่อไม้เเละ ใบตองตึงจากในป่าออกมาใช้สอยหรือบริโภค ซึ่งทางอุทยานฯไม่ได้ห้ามอะไร เพราะเห็ดถ้าไม่เก็บก็จะเน่า หรือใบตองตึง ถ้าไม่เก็บก็จะเป็นเชื้อเพลิงชั้นดีที่จะทำให้เกิดไฟป่าได้ เเละในอดีตเพราะชาวบ้านไม่มีอาชีพจึงไปเรียกร้องยังทหารพรานในพื้นที่ จึงได้ถามถึงความต้องการของชาวบ้าน เเละไปหาครูจากศูนย์อพยพมาสอนทอผ้า จึงสามารถเป็นอาชีพเสริมที่ชาวบ้านบางคนยังใช้หารายได้ รวมทั้งตัววาวินเอง โดยการทอผ้าฝ้ายเป็นเสื้อเเละผ้าถุง ซึ่งไปรับฝ้ายมาจากเชียงใหม่หรือซื้อต่อจากคนในหมู่บ้านที่นำมาขาย

นอกจากการทอผ้าเเล้ว วาวินยังค้าขาย เเละรับจ้างถ่ายเอกสาร ซึ่งมีรายได้เเค่เดือนละ 4,000 บาท ถ้ามากสุดคือ 7,000 บาท ซึ่งถ้าต้องการใช้ให้พอนั้น ต้องประหยัดเงินเพื่อมาใช้จ่ายในบ้าน ซึ่งยังไม่รวมการส่งลูก 2 คนเรียนในระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 เเละ 4 เพราะสามีของตนที่ทำงานอยู่ที่กรมที่ดิน เป็นคนส่งเสียเอง

“จะส่งลูกเรียนที่เรียนสูงขึ้นเรื่อยๆ ถึงเเม้จะไม่ค่อยมีเงิน เพราะอยากให้เอาตัวรอดได้ อยากให้มีงานที่มั่นคง เเละจะได้มีที่อยู่ที่ถาวร ไม่ต้องคอยระเเวงอย่างที่อยู่ตอนนี้ เเละเผื่อเห็นลู่ทางที่จะออกไปอยู่ข้างนอกได้”วาวินเล่า

ความเป็นอยู่ของชาวบ้าน

“ทั้งๆที่เราอยู่ตรงนี้มาตั้งเเต่เกิด เเต่กลับไม่มีความมั่นคงอะไรเลย บัตรประชาชน  หรือเอกสารสิทธิ์ใดๆก็ไม่มี”

วาวินเล่าถึงความรู้สึกของตนที่ต้องใช้เวลาถึง 25 ปี กว่าที่จะได้รับบัตรประชาชนที่ยืนยันความเป็นคนไทยเมื่อ พ.ศ.2550 ที่ผ่านมา รวมทั้งคนในหมู่บ้านเองมีคนที่ถือบัตรประชาชนที่ยืนยันความเป็นคนไทยน้อยมาก โดยชาวบ้านส่วนใหญ่จะมีบัตรประชาชนเลข 0 เป็นผู้ที่ไม่มีสถานะทางทะเบียน ที่จะมีคือบ้านเลขที่ เพราะตอนที่ทำบัตรประชาชน เจ้าหน้าที่ทางอำเภอได้เขียนที่อยู่ของบ้านให้ เเละเขียนกำกับว่าเป็นบ้านชั่วคราว ส่วนโฉนดที่ดินหรือเอกสารยืนยันสิทธิอื่นๆ ล้วนไม่มี

วาวินเล่าต่อว่า เพราะระยะทางจากหมู่บ้านไปอำเภอสบเมยเพื่อทำบัตรประชาชนนั้นห่างไกลกว่า 50 กิโลเมตร ซึ่งใช้เวลาเดินทางพอสมควร อีกทั้งยังเป็นทางโค้งคดเคี้ยวตลอดระยะทาง ซึ่งอาจทำให้ชาวบ้านไม่สะดวกในการเดินทาง ประกอบกับหลักฐานที่ใช้ในการทำบัตรนั้น เช่น การลำดับเครือญาติ ก็อาจจะยุ่งยากสำหรับคนที่เพิ่งเข้ามาอยู่ใหม่ที่เข้ามาทำงาน ซึ่งพวกเขาต่างเป็นญาติกับคนที่เข้ามาอยู่ดั้งเดิมจึงอาจจะเป็นปัญหาสำหรับคนที่ไม่มีบัตรประชาชนเเต่บางครั้งผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านก็จะช่วยเหลือโดยเป็นรถรับส่ง พาชาวบ้านไปทำบัตรประชาชน หรือรวบรวมรายชื่อเเล้วไปเเจ้งที่อำเภอให้

หัวหน้าชาวบ้านกลุ่มไทใหญ่ เล่าต่อว่า ถ้าคนในหมู่บ้านมีปัญหา จะไปปรึกษาผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน เพราะผู้ใหญ่บ้านจะอยู่อีกหย่อมบ้านหนึ่งคือห้วยก่องกาด ห่างออกไปไกลจากหมู่บ้าน โดยตอนนี้กำลังจะเเยกหมู่บ้านเเละหาผู้ใหญ่บ้านอีกคน เพื่อความสะดวกในการดูเเลลูกบ้าน ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านจึงเปรียบเป็นพ่อบ้านของหมู่บ้านเเม่สามเเลบ เเต่ถ้าผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านไม่อยู่ ชาวบ้านก็จะปรึกษาหัวหน้ากลุ่มศาสนาของตนเเทน โดยวิธีการเเก้ปัญหาก็จะปรึกษาหารือร่วมกัน หรือบางครั้งก็จะปรึกษากับเจ้าหน้าที่ทหารในพื้นที่  เช่น ถ้าออกนอกพื้นที่เเล้วโดนจับ

“มันก็ไม่มีปัญหาอะไรมากนะถ้าไม่มีบัตรประชาชน เพราะเราก็อยู่แต่ในหมู่บ้าน”วสันต์ นำชัยทศพล ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านแม่สามแลบ เล่า

ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเล่าว่า หมู่บ้านของตนมีชาวบ้านอยู่อาศัยกว่า 1,000 คน รวมเป็น300 ครัวเรือน ซึ่งมีเพียงแค่ 300 คนที่ได้สัญชาติไทย ส่วนอีก 700 คนนั้นยังไม่ได้สัญชาติใดๆ ซึ่งตนจะพาไปที่อำเภอ เเละช่วยรับรองเพื่อยืนยันของคนในหมู่บ้านให้ เพื่อขอสถานะทางทะเบียน และขับรถรับส่งให้ชาวบ้านเพื่ออำนวยความสะดวก

“บางครั้งเจ้าหน้าที่ของอำเภอในการทำบัตรประชาชนหรือนโยบายในพื้นที่ก็สำคัญ เพราะเวลาพอจะได้บัตร เจ้าหน้าที่ก็โดนย้าย พอเจ้าหน้าที่คนใหม่เข้ามาเเทน ก็จะไม่รู้เเละอาจทำให้การได้บัตรประชาชนล่าช้า หรือไม่ก็ไม่ได้เลย เพราะถ้าไม่มีสัญชาติไทย การเดินทางออกนอกเขตหมู่บ้านหรือพื้นที่อื่นๆจะลำบาก ต้องขอใบอนุญาต และต้องเซ็นต์รับรองจากผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน แล้วไปเสนอให้อำเภอเซ็นต์รับทราบอีกครั้ง เพื่อออกใบอนุญาต ชาวบ้านจึงสามารถเดินทางได้สะดวกขึ้น ซึ่งระยะเวลาในการขอใบอนุญาตจะค่อนข้างช้า และไม่สะดวกในกรณีที่ชาวบ้านจำเป็นต้องออกจากพื้นที่โดยเร็ว ซึ่งถ้าไม่มีใบอนุญาตก็โดนจับ

ด้านนายเลาฟั้ง บัณฑิตเทอดสกุล ทนายความอิสระที่ทำงานกับชาวบ้านในหมู่บ้านเเม่สามเเลบ เล่าว่าสาเหตุของปัญหาการตกเป็นคนไร้สัญชาติของคนในพื้นที่ เเบ่งเป็น 3 ลักษณะคือ หนึ่งกลุ่มคนที่ได้อาศัยอยู่ในประเทศมานานเเล้ว เเละอยู่อย่างต่อเนื่องมาโดยตลอดเเต่ตกสำรวจ ซึ่งเหตุผลประการหนึ่งคือหมู่บ้านอยู่ห่างไกลเเละการคมนาคมลำบาก ในจำนวนนี้บางหมู่บ้านไม่มีทางรถเข้าไปถึง ประกอบกับการประชาสัมพันธ์ของรัฐไม่ทั่วถึงเเละตัวผู้นำชุมชนเเละชาวบ้านไม่สามารถสื่อสารภาษาไทยได้ ดังนั้นในอดีต เมื่อเจ้าหน้าที่ออกสำรวจประชากร คนกลุ่มนี้จึงไม่เคยได้รับการสำรวจ

ส่วนสองคือกลุ่มคนที่อพยพหรือเดินทางข้ามชายเเดนไปมาเพื่อประกอบอาชีพ เนื่องจากในอดีตเศรษฐกิจในภูมิภาคนี้เฟื่องฟูมาก โดยเฉพาะการค้าขายเเละการทำไม้โดยอาศัยเเม่น้ำสาละวินเป็นเส้นทางขนส่งสินค้า จึงมีผู้คนเดินทางข้ามชายเเดนไปมาเพื่อทำการค้าเเละทำงานต่างๆ ซึ่งในอดีตการควบคุมคนข้ามชายเเดนไม่เข้มงวดดังเช่นปัจจุบันนี้ บางคนแต่งงานในประเทศพม่าและนำสามีหรือภรรยาเข้ามาด้วย บางคนไปทำงานและเกิดลูกขณะที่อยู่ประเทศพม่า จึงไม่ได้แจ้งการเกิดและไม่ได้รับเอกสารใดๆ เเละสามคือกลุ่มคนที่เพิ่งอพยพเข้ามาใหม่ เพราะเจ้าหน้าที่รัฐล่าช้า สิทธิประชาชนก็ไม่เกิด

ทนายความอิสระเล่าว่า การเเก้ปัญหาสัญชาติในหมู่บ้านเเม่สามเเลบเเบ่งเป็น 3 กลุ่ม โดยกลุ่มเเรกคือกลุ่มที่มีสิทธิขอสัญชาติไทย ซึ่งกฎหมายได้กำหนดไว้เเล้ว ซึ่งคนกลุ่มนี้จะเป็นคนไทยดั้งเดิม หรือไม่ใช่ดั้งเดิม เเต่อยู่ในพื้นที่มานาน เมื่อพิสูจน์หลักฐานเเล้ว สามารถดำเนินการได้ เหลือเพียงการขอเอกสารเเล้วไปดำเนินการได้เลย เเต่กลับเกิดปัญหาในทางปฏิบัติเกิดขึ้น คือ เจ้าหน้าเลือกปฏิบัติหรือมีการรับสินบนเกิดขึ้น โอกาสที่ชาวบ้านจะได้รับบัตรประชาชนจึงมีน้อย โดยตั้งเเต่ปี พ.ศ.2552เป็นต้นมา ยื่นคำร้องขอบัตรประชาชนไป 120 คน เเต่อนุมัติเเค่ 20 คน

เลาฟั้งเล่าต่อว่า กลุ่มที่สองคือกลุ่มที่ไม่มีสิทธิขอสัญชาติ เเต่สามารถขอเป็นบุคคลต่างด้าวที่มีถิ่นถาวรอยู่ในประเทศไทย ซึ่งกลุ่มนี้จะมีหนังสือเดินทาง 2 เล่มที่ติดตัวคือใบสำคัญประจำตัวคนต่างด้าว เเละใบสำคัญถิ่นที่อยู่ ซึ่งกลุ่มนี้มีสิทธิตามกฎหมายในการขอ เเต่การปฏิบัติงานของหน่วยราชการล่าช้า โดยที่ได้เร็วสุดคือ 3 ปี เเละช้าสุดคือ 7 ปี ซึ่งตอนนั้นคนก็อาจจะลืมไปหมดเเล้ว

“กลุ่มที่สาม คือ กลุ่มคนที่ยังไม่มีสิทธิที่จะขอ เพราะเมื่อมีการสำรวจ เกิดการตกสำรวจ หรือไม่เเน่ใจในช่วงเวลาที่เข้ามาอยู่หรือเวลาที่เกิด เเละเป็นคนที่อพยพเข้ามาใหม่ ซึ่งกลุ่มนี้จะถือบัตรเลขศูนย์ ซึ่งยังไม่มีสิทธิใดๆในการดำรงชีวิต เเละเป็นกลุ่มที่มีมากที่สุดในหมู่บ้านเเม่สามเเลบ” เลาฟั้งเล่า

ส่วนการเดินทางออกนอกพื้นที่ของกลุ่มคนที่ไม่มีบัตรประชาชนคนไทยนั้น เลาฟั้งเล่าต่อว่า ถ้าออกนอกพื้นที่จังหวัดเเม่ฮ่องสอนต้องขออนุญาต ซึ่งจำนวนวันที่ขออนุญาตนั้นก็ขึ้นอยู่กับสถานการณ์เเต่ละเรื่องไป เช่น ออกไปซื้อของหรือเยี่ยมญาติ ได้ 15 วัน ขอไปทำงานจะขึ้นอยู่กับงาน อย่างต่ำได้ 6 เดือน หรือการขอไปเรียน ก็จะขอได้ตามหลักสูตรที่เรียน เป็นต้น

ส่วนการเเก้ปัญหาเรื่องการไม่มีสัญชาตินั้น ในมุมมองของทนายความอิสระ เห็นว่าระเบียบกฎหมายที่มีอยู่ถือว่าดีเเล้ว เเต่อยากให้ขยายขอบเขตไปครอบคลุมกลุ่มคนที่ถือบัตรเลขศูนย์ด้วย ส่วนในทางปฏิบัตินั้น เจ้าหน้าที่มีการเรียกรับสินบน ถ้าไม่ให้ก็จะไม่ทำ ประกอบกับผู้ที่มาขอสัญชาตินั้นอยากจะจ่ายให้เองเพื่อให้เสร็จเร็วขึ้น ซึ่งต้องเเก้ปัญหากับทั้งสองฝ่าย เเละต้องเเก้ในเรื่องการทำงานอย่างล่าช้าในการออกบัตรให้ ซึ่งบางครั้งเจ้าหน้าที่เองก็ละเลยการทำบัตรให้ชาวบ้าน

 

คัดค้านการควบรวมคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติและผู้ตรวจการแผ่นดิน

องค์กรสิทธิมนุษยชน
แถลงการณ์ร่วม
คัดค้านการควบรวมคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติและผู้ตรวจการแผ่นดิน
เผยแพร่วันที่ ๒๙ มกราคม ๒๕๕๘
ตามที่คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยได้พิจารณาร่างรัฐธรรมนูญเป็นรายมาตรา ในหมวด ๒ การตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐส่วนที่ ๕ องค์กรตามรัฐธรรมนูญ ตอนที่ ๔ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ตอนที่ ๕ ผู้ตรวจการแผ่นดิน โดยเสนอให้มีการควบรวมทั้งสององค์กรเข้าด้วยกันเมื่อวันที่ ๒๘ มกราคม ๒๕๕๘ โดยที่ประชุมได้มีการพิจารณามีความเห็นไปในทางเดียวกันว่าให้รอการพิจารณาไว้ก่อนโดยไปศึกษาข้อดี ข้อเสียในการควบรวมทั้งสองหน่วยงานเข้าด้วยกันเพื่อเป็นข้อมูลประกอบการพิจารณาของคณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญในคราวต่อไป และมีมติให้แต่งตั้งคณะทำงานขึ้นคณะหนึ่งเพื่อศึกษาแนวทางในการควบรวมคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติและผู้ตรวจการแผ่นดินเข้าด้วยกันนั้น
สมาคมสิทธิเสรีภาพของประชาชน (สสส.) สมาคมนักกฎหมายสิทธิมนุษยชน(สนส.)และองค์กรที่มีรายชื่อท้ายแถลงการณ์ฉบับนี้ ขอคัดค้านการควบรวมคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติและผู้ตรวจการแผ่นดินเข้าด้วยกัน โดยขอแสดงความเห็นและข้อเสนอแนะประกอบความคิดเห็นดังต่อไปนี้

๑. ที่มาและเจตนารมณ์ของการก่อตั้งคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติและผู้ตรวจการแผ่นดินในระดับสากล
คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติถือเป็นสถาบันระดับชาติด้านการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนตามหลักการปารีส (Paris Principles)ซึ่งเกิดขึ้นจากผลการประชุม International Workshop on National Institutions for the Promotion and Protection of Human Rights ในปีค.ศ.๑๙๙๑ และได้รับการรับรองตามมติที่ประชุมสมัชชาใหญ่สหประชาชาติที่ ๔๘/๑๓๔ ลงวันที่ ๒๐ ธันวาคม ๑๙๙๓ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิมนุษยชน ตามปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ปัจจุบันมีสถาบันระดับชาติด้านการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนกว่า ๑๐๖ ประเทศทั่วโลก
ในขณะที่ผู้ตรวจการแผ่นดิน หรือ Ombudsman นั้น มีที่มาจากประเทศสวีเดน ก่อตั้งขึ้นในราวปี 1809 ให้ทำหน้าที่ต่างพระเนตรพระกรรณของพระเจ้าแผ่นดิน บรรเทาทุกข์เดือดร้อนของประชาชนที่เกิดจากความอยุติธรรมอันเกิดจากการกระทำของเจ้าหน้าที่รัฐ เมื่อประเทศสวีเดนเปลี่ยนแปลงการปกครองมาเป็นระบอบประชาธิปไตย แนวคิดเรื่อง Ombudsman จึงยังคงอยู่แต่องค์กรผู้ใช้อำนาจนี้ คือ สภาผู้แทนราษฎร จึงเรียกว่า “ผู้ตรวจการรัฐสภา” คือ ทำหน้าที่แทนฝ่ายนิติบัญญัติในการเยียวยาแก้ไขปัญหาให้แก่ประชาชนอันเกิดจากการกระทำที่ไม่เป็นธรรมของเจ้าหน้าที่รัฐ อันเป็นบทบาทขององค์กรที่ทำหน้าที่ตรวจสอบอำนาจรัฐ ที่สำคัญองค์กรหนึ่งที่ยึดโยงกับตัวแทนของผู้ใช้อำนาจอธิปไตย
เมื่อพิจารณาจากที่มาขององค์กรทั้งสองในระดับสากลจะเห็นว่าเจตนารมณ์ของการจัดตั้งและภารกิจนั้นแตกต่างกัน กล่าวคือคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติมุ่งแก้ไขปัญหาการละเมิดสิทธิมนุษยชน ส่วนผู้ตรวจการแผ่นดินนั้นมีวัตถุประสงค์ตรวจสอบการใช้ฝ่ายปกครองมิให้ใช้อำนาจตามอำเภอใจในการดำเนินการบริหารบ้านเมือง
๒.อำนาจหน้าที่คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติและผู้ตรวจการแผ่นดินในประเทศไทย
ในประเทศไทยคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ และผู้ตรวจการแผ่นดิน มีที่มาจากรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ๒๕๔๐ และรัฐธรรมนูญ ๒๕๕๐ โดยคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ มีอำนาจหน้าที่สำคัญ คือ การตรวจสอบและรายงานการกระทําหรือการละเลยการกระทํา อันเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนตามกฎหมาย รัฐธรรมนูญ หรือไม่เป็นไปตามพันธกรณีระหว่างประเทศเกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนที่ ประเทศไทยเป็นภาคีและเสนอมาตรการการแก้ไขที่เหมาะสมต่อบุคคลหรือหน่วยงานที่กระทํา หรือละเลยการกระทําดังกล่่าว การเสนอนโยบายกฎหมายด้านสิทธิมนุษยชน รวมทั้งการส่งเสริมการศึกษาสิทธิมนุษยชน
ส่วนอำนาจหน้าที่ของผู้ตรวจการแผ่นดินมีอำนาจหน้าที่สำคัญ คือ ในการพิจารณาและสอบสวนหาข้อเท็จจริงกรณีการร้องเรียนว่า ข้าราชการ พนักงาน หรือลูกจ้างของหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือราชการส่วนท้องถิ่นไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย หรือปฏิบัตินอกเหนืออำนาจหน้าที่ หรือการปฏิบัติหรือละเลยไม่ปฏิบัติหน้าที่และก่อให้เกิดความเสียหายแก่ผู้ร้องเรียนหรือประชาชนโดยไม่เป็นธรรม รวมถึงการตรวจสอบการละเลยการปฏิบัติหน้าที่หรือการปฏิบัติหน้าที่โดยไม่ชอบด้วยกฎหมายขององค์กรตามรัฐธรรมนูญและองค์กรในกระบวนการยุติธรรม ทั้งนี้ไม่รวมถึงการพิจารณาพิพากษาอรรถคดีของศาล
เมื่อพิจารณาถึงอำนาจหน้าที่ดังกล่าว แม้ทั้งสององค์กรจะเป็นองค์กรอิสระ และมีอำนาจหน้าที่ในการตรวจสอบการร้องเรียนเช่นเดียวกัน แต่เนื้อหาและวัตถุประสงค์ในการตรวจสอบมีความแตกต่างกัน กล่าวคือ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนมุ่งตรวจสอบและคุ้มครองการละเมิดสิทธิมนุษยชนตามกฎหมาย รัฐธรรมนูญ หรือตามสนธิสัญญาที่ประเทศไทยมีพันธกรณีที่จะต้องปฏิบัติตาม ไม่ว่าการละเมิดสิทธิมนุษยชนนั้นจะเกิดจากการกระทำของบุคคลใด ส่วนผู้ตรวจการแผ่นดินนั้นมุ่งตรวจสอบการกระทำของเจ้าหน้าที่รัฐตามกฎหมายโดยการกระทำดังกล่าวอาจจะไม่เป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนก็ได้
อย่างไรก็ตามแม้มีบางกรณีที่สามารถร้องเรียนได้ทั้งสององค์กรคือกรณีการละเมิดสิทธิมนุษยชนโดยเจ้าหน้าที่รัฐ แต่เมื่อมีการตรวจสอบหลักเกณฑ์ในการตรวจสอบของทั้งสององค์กรย่อมมีความแตกต่างกัน เพราะนอกจากคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนจะต้องตรวจสอบความชอบด้วยกฎหมายแล้ว ยังต้องพิจารณาว่ากรณีดังกล่าวเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนหรือไม่อย่างไร ซึ่งจะนำไปสู่ข้อเสนอในเชิงนโยบายและกฎหมายเพื่อให้สอดคล้องกับพันธกรณีดังกล่าว ประชาชนจึงย่อมได้รับความคุ้มครองสิทธิมากกว่าการพิจารณาโดยอาศัยบทบัญญัติทางกฎหมายเพียงอย่างเดียว

สมาคมสิทธิเสรีภาพของประชาชน สมาคมนักกฎหมายสิทธิมนุษยชน และองค์กรข้างท้ายนี้ เห็นว่าการที่คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ จะพิจารณาควบควบหน่วยงานทั้งสองเข้าด้วยกัน โดยอ้างว่าเป็นเพราะอำนาจหน้าที่ของทั้งสองหน่วยงานคล้ายคลึงกันนั้น ย่อมเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนในเจตนารมณ์และภารกิจขององค์กร และขอเสนอแนะให้คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ พิจารณายกร่างบทบัญญัติให้คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ และผู้ตรวจการแผ่นดิน เป็นหน่วยงานอิสระแยกจากกันเป็นสองหน่วยงาน อันสอดคล้องกับรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. ๒๕๔๐ และ ๒๕๕๐ และจะนำไปสู่การคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนอย่างมีประสิทธิภาพตามมาตรฐานสิทธิมนุษยชนต่อไป

ด้วยความเคารพต่อสิทธิเสรีภาพของประชาชน
. สมาคมสิทธิเสรีภาพของประชาชน (สสส.)
. สมาคมนักกฎหมายสิทธิมนุษยชน (สนส.)
. มูลนิธิส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน (Prorights Foundation)
. มูลนิธิผสานวัฒนธรรม (CrCF)
. มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา (มสพ.)
. มูลนิธินิติธรรมสิ่งแวดล้อม (EnLaw)
. มูลนิธิยุติธรรมเพื่อสันติภาพ
. มูลนิธิศักยภาพชุมชน
. คณะกรรมการประสานงานองค์กรพัฒนาเอกชน (กป.อพช.)
. มูลนิธิเพื่อการพัฒนาแรงงานและอาชีพ (Homenet)
. คณะกรรมการรณรงค์เพื่อสิทธิมนุษยชน (ครส.)
. ศูนย์ข้อมูลสิทธิมนุษยชนและสันติธรรม (สสธ.)
. คณะทำงานไทยเพื่อกลไกสิทธิมนุษยชนอาเซียน
. พิพิธภัณฑ์แรงงานไทย
. เครือข่ายผู้หญิงอีสาน
. ศูนย์กฎหมายสิทธิมนุษยชนและสันติศึกษา
. มูลนิธิพิทักษ์สตรีและเด็ก
. มูลนิธิชุมชนไท
. ศูนย์ศึกษาและฟื้นฟูนิเวศวัฒนธรรมชุมชนเทือกเขาเพชรบูรณ์
. เครือข่ายปฏิรูปที่ดินภาคอีสาน
. เครือข่ายทรัพยากรภาคเหนือตอนล่าง
. สหพันธ์เกษตรกรภาคเหนือ(สกน.)
. เครือข่ายสลัมสี่ภาค
. ศูนย์ข้อมูลสิทธิมนุษยชนและสันติภาพ ภาคอีสาน
. กลุ่มนิเวศวัฒนธรรมศึกษา
. ศูนย์ส่งเสริมศักยภาพประชาชนนครราชสีมา
. สถาบันชุมชนอีสาน
. โครงการป่าชุมชน
. โครงการทามมูน
. ขบวนผู้หญิงปฏิรูปประเทศไทย
. สมาคมผู้หญิงเพื่อสันติภาพ
. สมาคมลุ่มน้ำสายบุรี
. สมาคมส่งเสริมสิทธิชุมชน
. คณะทำงานวาระทางสังคม
. เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก
. คณะกรรมการสมานฉันท์แรงงานไทย
. ผู้แทนไทยในคณะกรรมาธิการระหว่างรัฐบาลอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน
. สมัชชาองค์กรเอกชนด้านการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ (สคส.)
. เครือข่ายชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย
. สภาชนเผ่าพื้นเมืองประเทศไทย
. สมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขาในประเทศไทย
. สมัชชาองค์กรเอกชนด้านการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ (สคส.)
. มูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม
. สมาคมส่งเสริมศักยภาพสตรีพิการ
. เครือข่ายพิทักษ์สิทธิชุมชนเขาคูหา อ.รัตภูมิ จ.สงขลา
. นายสมชาย หอมลออ
. นางสุนี ไชยรส
. ดร.ศรีประภา เพชรมีศรี
. นายชำนาญ จันทร์เรือง
. นางสาวดาราราย รักษาสิริพงศ์
. นายสรรพสิทธิ์ คุมพ์ประพันธ์

25580129-185404.jpgร่วม